Skip to main content

Full text of "De prodico ceio Socratis magitro et antecessore apud Parisiensem litterarum facultatem disserebat"

See other formats


This is a digital copy of a book that was preserved for générations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project 
to make the world's books discoverable online. 

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject 
to copyright or whose légal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books 
are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that 's often difficult to discover. 

Marks, notations and other marginalia présent in the original volume will appear in this file - a reminder of this book' s long journey from the 
publisher to a library and finally to y ou. 

Usage guidelines 

Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the 
public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we hâve taken steps to 
prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying. 

We also ask that y ou: 

+ Make non- commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use thèse files for 
Personal, non-commercial purposes. 

+ Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's System: If you are conducting research on machine 
translation, optical character récognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the 
use of public domain materials for thèse purposes and may be able to help. 

+ Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find 
additional materials through Google Book Search. Please do not remove it. 

+ Keep it légal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is légal. Do not assume that just 
because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other 
countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any spécifie use of 
any spécifie book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner 
anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe. 

About Google Book Search 

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers 
discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web 



at |http : //books . google . corn/ 






HZ 



ss 



^arborb CoOege Xtbrar? 




Fromthe 

CONSTANTIUS FUND 

Bequca tfa ed hy 

Eva^gelinus Apostolides Sophodes 

Tutor and PtofcMor of Gteek 
1S42-1883 

For Gieek, Latin, and Arabie 
Literature 




DE PRODICO CËIO. 



ERRATA. 



ra^r. 


TAn. 


Menda. 


Corrif;c. 


3 


15 


iuqiiireiis 


iiiqiiirentibns 


ib. 


11) 


(itatis 


u'tatis 


S 


20 


vorgangcr 


vorgaenger 


9 


14 


[Ski nier punge) 


rrediderim, Ininc ut etc 


VI 


5^ 


vorganger. 


Aorgaengcr 


^5 


15 


nonnuli 


nonuulli 


^0 


19 


ni illies, opiuor 


omnino, opinor. 


27 


19 


(iicendi 


docendi 


28 


25 


vestustioribus 


Vetustioribiis 


55 


20 


secuti 


sicuti 


54 


10 


Jo StobiTiis 


Jo. Stobœus 


59 


25 


unguntis 


ungueritis 


U 


10 


( Interroffationis 


aiffnnm sxibjice ) . 


r>0 


21 


tantuni modo 


tantummodo 


51 


\ 


usqiie qiio 


îisquequo 


54 


IG 


liahuit 


habuit 


56 


54 


Dliog. Laert 


Diog. Laert 


57 


21 


HCR'Ulo 


Hercule 


69 


7 


jd 


in 


70 


55 


'jcjOor^îrorj 


àvÔjOwrwv 


72 


5 


tantum 


tantam 


IL 


9 


allicicicbat 


alliciebat 


74 


28 


xaOopvou 


xoOôpvou 


76 


12 


jneluis 


melius 


77 


t5 


dissertus 


disertus 


88 


17 


Bœttiger 


Boettiger 


1b. 


54 


Bœttiger 


Boettiger 



DE 

PRODICO CEIO 

SOGRATIS 

MAGISTRO ET ANTECESSORE 

APID PAHISIENMEN LITTERARLM FACULTATE!»: DISSEKKBAT; 

E. COUGNY 



> 



In Lycco Biturigum Hbetnrices profcssnr. 



■...<s^'AiS' 



PARISHS, 

APLl> A. DURAND , BIBLIOPOLAM , 

VIA DICT4 DES GRÈS, 5. 
^857. 



■^r:» \-\'h , YS* 



JUNI4 1921 }^ 



MEMORI^ 

OPTIMl ET DILECTISSIMI 
SOCERI 

aAOOBi «AliliOIS • 

DEDICABAT 

E. COUGNY. 



DE 



PRODICO CEIO 

SOCBATIS MGISTRO ET ANTECESSORE. 



-^--^^ys,>;;^^^^.<r 



CAPUT PRIMUM. 



Proœmium, — Frodici vila, ingenium el mores ; — Mors nohilis 
et Socraiica. — Quœdam de ejus moribus refelluntur crimina- 
, Viones. 

Graecorum philosophorum genus est, quos prope omnes Socralis 
îcquales et communi, qiiod ipsi prae se ferebant, nomine so- 
phislasappellatoshaud satis novisse vidcntur illi etiam quimaxi- 
mam ejusmodi rébus disquirendis operam adhibuerunt, Nemo ta- 
men est qui quales fuerint ignorare fateatur-, cunctis ab omnibus 
maie andiunt isti, et jam apud ejusdem setatis homines hoc nomen 
non bene habitum esse compertum est. Equidem non infîtias ire 
velim quin nonnulli intereos, aut potius inter eorum discipulos 
digni fuerint qui tali ignominia notarentur \ at contendere ausim 
quosdam et fuisse, qui a cetera turba haud immerito secerne- 
rentur. Sed, quianihil discriminis factum sit inter vere sapientes et 
vanos sapientiae ostentatorcs , plorique eos ideo tantum memo- 
ravere ut multa cura acerbitate, aucta ultra modum]probra in 
omnes pariter renovarent , quibus pauci quidem jure sunt affi- 
ciendi. ' 



Altamen muUœ erant caiisir cur pliilosophorum historié scrip- 
tores caverent, ne ea levitate hœc promiscua lantis viris inferrent 

• crimina : seilicct nonnullis iidem, qui Socrati, adversali sunt, et 
veteris comœdiaî poetœ, et quicunqne priscaî civitatis fornaœ stu- 
diosi erant, quorum ut de hoc rescindere sententiam placel, ita 
deillisnolis conlirmare. Etenim in iilos quoque eadem ratione, 
iisdem de causis atque in Socratem exilio et morte sœvitum est. 
Num Atheniensium legem, ubi in alteros animadvertitur, ut uli- 
lem et justam probabis, eamdem, si Socrates eodem crimine te- 
neatur, ut perniciosam injustam que detestabere? 

At Socratem jam dudum, denuo considerata causa, absolverunt 
posteri, et civibus ipsis haudlonga fuit mora quin, mutatispar- 
tibus, in judicium accusatores vocaverint. Idem de quibusdam 
inter ejusdem temporis sapientes ita péri potuit, ut eodem ju- 
dicio, neque meliori jure damnarentur, quanquam in eos pejori 
fortuna usos et Socratis (quod miserrimum est) inimicis, iisdem 
et suis, annumeratos posterorum invaluerit odium et contemptio. 
Ceterumethocobiter notandum nullumex egregiis illis Sophistis 
quales fuere et Gorgias, et Protagoras, et Prodicus, et Hippias, 
uilascum Socrate inimicitias unquam gessisse, atque inter ejus viri 
accusatores recenseri. Scilicet illis, ut ceteris, errare accidit, sed, 
ut egregîo animo et mente egregia fuere, ea libenter de philoso- 
phia vel acriora, quœ descripsit Plato, suscipiebant certamina, et 
victoriam adversariî, quod œgre ferre soient omnes, œquo animo 
plerunaque confitebantur. Horum autem aliquot extitere, sicutet 
Socratis ipsius, discipuli qui, quum nihil quaDrerent nisi unde 
vulgo évadèrent superiores, satis habebant doctrina leviter imbui, 
artemque oratoriam in primis amplecti qua viae armaque sibi in 
promptu lièrent. Istis igitur jure imponendum est nomen So- 
phistarum : attamen veram sapientiam vereque sapientem perosî 
aut dedignati, nihil in ejusexitium contulerunt. 

Mihi quidem in animo non est quaerere quosnam sophistas hac 
nominis infamia merito atticias, quibus autem non magis dede- 
cori esse debeat quam fuit Solonî, Pythagorae ceterîsque priscis sa- 

/>JeDtibus> quos constat hoc vocabulo sine turpi nota fuisse desi- 



gnatos(l). Eaenim foret universa Sophislarum historia, ingens 
onus, et quod prudens robustioribus humeris relinquana. Mihi sit 
satis tanti operis particulam tractare , atque inter omnes unum 
eligere Prodicum utpote quem vere philosophiœ amanlibus an- 
numerandum esse existimem. Scilicet vocahulum sophista, ut 
valet apud Platonem Xenophontemque, qua injuria ei inditum 
fueritqui a populo dicebatur cognoraine Sapiens; qui Socratem 
morum disciplinam docuit, et iii vulgum, vel capitis periculo, 
reele vivendi praecepta diffudit -, quem miratus œmulatusque est 
ipsc Grylli filius , de quo Plato quoque nusquam sine honore , et 
eo vix qua solet ironia insperso, loquitur, diligenter excussis pon- 
deratis que ejus et vita et doctrinis, manifestum fore confido. 

Pauea admodum de Prodico cognita habemus : cujus vix men- 
tionem obiter injecit in Vita Protagorae Diogenes Laertius^ ita 
ut , de illo inquirens , usque ad jejuniores obseuriores que Phi- 
lostrati sophistarum Vitas deseendendum sit, aut inferius etiam, 
ad Suidae Eudoxiae que eollectanea et brcviores in Aristophanem 
grammaticorum notulas. Prodici tamen apud veteres nullo tém- 
pore obsolevit memoria , et ejus opéra aut suae atatis auctoribus 
aut posterioribus saepe sunt laudata. Itaque licet, omnibus bis 
testimoniis collàtis compositisque , hujus philosophi vitam, si 
citra quod velis, non saltem citra quod credas, conscribere , ita 
ut de eo , deque ejus doctrinis verius et melius quam quod 
vulgatum est, judicium feras. 

Prodieus ergo noster qui Ceius aut Ceus (2), non Chius, neque, 
quod œque falsum est, Cous cognomine appellandus est, ut 
constat ex gravissimis veterum testimoniis (3) quibus lucem mi- 

(1) Themisi, Oi^at. IV, p. 105, edit. D. Petau. Paris, 1618, \n-U\ Diogen. 
Laert. Proœmium, 12-13. Amstelod. Ap. Henr. Wetsten. mdgyiii 2 vol. 
in-û'. — Cf. Hcrodot. I, 29, edit. Gail. 1821, in-8* et in primis Pluiarch, 
ThemîstocL Vit. C. II.Lipsiae, 1829, in-18. 

(2; Lt est apud Basil. Magnum ad Adolescent, edit. Bcncdict. T. ii, p. 
177, ia-fo, 1721. — VId. ]ix\\\ Lexicon ; Menag. nol. ad Diog. Laert. Pro- 
tagor. Vit. - Fabric. ii , 718. 

(3) Vid. in prlmis Plalo scxcenlis locis, quae passim posiea laudarilur, cl 
Psciido Plutarrh. Vit. Isocrat. 



— 6 — 

nîme nccessariam addidcre recentiores (1), Iulide, in urbe in- 
sulae Cei natus est -, unde argui polest fuisse fere Alhcnicnsis, si- 
quidem , teste Herodoto (2) Ceii erant lones , Athenis oriundi , 
qui bello Medico egregic partes Grseciae tenuerant , et eorum no- 
bilis poeta, Simonides valde Atheniensibus probabatur, qui eum 
etiam corona donaverant. Immo ne in cxternorum quidem inqui- 
linorum ve ( psTotxwv ) numéro , Prodici tempore habebantur Ceii , 
quippe qui, ut Theramenes , rempublicam poterant capessere. 
Quum autem tradiderit Eusebius (3) Prodicum , omnibus ejus 
coaîvis consentientibus (4), circa lxxxvi floruissè Oiympiad., mi- 
nime a vero abesse videamur, eum circa Oiympiad. lxxvi natum 
esse affirmantes (5). Hune etiam Protagorse Abderitœ institutione 
usum esse memorant , quod temporibus magis quam utriusque 
opinionibus convenit. Scilicet placitis Prodici attendenti haud im- 
probabilius Empedcclis Agrigentini atque Anaxagorae auditor 
fuisse videatur. 

Gracili corpore fuit Prodicus alque adeo tenui valetudine , ut 
plerumque, veijuvenis, in leclo non jacere non posset, sicut 
accepimus a Plutarcho (6)etPlatone qui in Protagora^ {9) eum 
inducit die Jam multo adhuc recumbentem atque viilosis pelli- 
bus, stragulisque muftis omnino sese involventem. Quamvis ita 
impediretur , ea in ejus prudentia civibus suis erat fiducia ut 
ssepe res magnas ci demandarint , et domi , primo , ubi arbitri 
judicisque videtur obiisse munus , et postea foris, ubi plurimas- 
gessit legationes (8). In judiciis autem tantam integritatis famam 

(1) A. Cubaeus. — Xenophonlîs Hercules Prodicius , et SUii Italici Sci- 
piOn prcemîssa de Prodico dissertatione, Lips. 1797, p. 1-3. 

(2) VIII, ^6; Kilcr... idvoç èbv 'Iwvtxàv oŒb 'AOijvsV/. 

(3) Ëuseb. Paoïpb. Chronic. edit. Scalig. in-f, p. 46 , cf. 32 ei 132. 
(U) Aristopb. , Xenopb. Platon. , quorum testimonia vid. infra. 

(5) Act.J..C.^76. 

(6) An seni respubl. gerenda sit. p. û81. — Basil. Hier. Froben, ei Nie. 
Episcop. M. D. XLn,in-f. 

(7) Platon. Oper. eum version. Mars. Ficin. Lugd. M. C. XC. inf", p. 
195, F. 

(8) Plat. Ilipp. maj. 96, B. 



adeplusest, ut Aristophanes , comicorum more, nominï proprio 
alludens, in Centauro eum, tanquam CrateCem Apuleius (1), li- 
tium oronium et jurgiorum inter propinquos amicosqué discepta- 
torem laudaverit atque arbitrum (2). Ex ejus legatiopibus , in 
primis quas Athenis gessit , memoravere scriptores , quo , ut 
ait Plato , quum , Ceo publiée profectus , in eonsiiîo dixisset , 
magnam omnium assensu gloriam reportavit, et rerum eivilium 
habitus est peritissimus , licet injucunda et adeo gravi voce lo- 
queretur, ut, si in loco concluso sonaret, strepitu quodam facto, 
verbaverbis confunderentur^ idque sane eo curiosius est notan- 
dum quod inde intelligitur quanta hominis debuerit esse elo- 
quentia, qui incommoda voce usus, populo, oratorum suorum 
fastidiosissimo judici (3), placuerit. 

Jam tum solitusest Athenis commorari (Olymp. lxxxvi-, ante 
J. C. , 436) 5 et sive in domo sua (4) , sive in ludis publicis (o) , 
artem oratoriam philosophiamque docere professus est , sermo- 
nés praecipue cum adolescentibus habens (6), quorum ingenio 
mirum in modum fecunditatem dabat (7). Poetarum quoque 
opéra legebat (8) et prsesertim quid fabulis significarent inter- 
pretabatur, tanta docendi comitate adhibita (9j, ut omnium 
sibi conciliaret animos , invidentibus aliis ^magislris atque jam 
mala bac aemulatione quae rivalitati (10) similis est, aemulanti- 
bus (11}. Haud absurdum est credere ei continuatam esse a Ceiis 

(1) Apul. Florid. XIV. 

(2) Aristopb. apud. Suid. v. npô^uaç. Vid. Erasni. Adag. chil. IV, cent. 
11, n^(JS«xou eof(ir:spoç et Bœl. diciion, V. Prodicus. — Cf. Hesych. Tj^ôliKOy 
(TU'jrr/opoi ; ^schyl. Agamemn. 451 . ubi \en\lur justitiœ vindex. 

(3) Cicer. Orat. VIII. 

[h) Plat. Hipp, maj. 96, B. obi vid. vir. clariss. V. Cousin translal. 

(5) Pseudo-Pial. Eryxias , 743 F, 

(6) Ilipp. moj. ibid. Apoiog. 359 , F. 
{7)Th€C0tet. 118, A. 

(8) Protag. 205-206. 

(9) Ibid. 204; 212, G.; Phcedr. 353, C. 

(10) Cicer. Tusc. IV, 26. 

(11) Protagor. 196, D. - Philostral. De vrt, Sophîst. I, p. 487. Taris. 
Marc Orry , 1608 , in f". 



— 8 - 

apud Athenicnses legationem. qua rcs publicas privatasque m 
limpoTTc^hi tueretur. Hoc autem munere dum fungebatur, quod cum 
eorum quos consules (1) vocamus, munere recte conféras, in no- 
titiam sic Aristophani venit ut ejus justitiam comicus publicis 
laudibus ornaret. 

Ol^mpiadis lxxxviii anno secundo , quo creditur agi Eryxm 
scena , in Lyceo , quod inter prsecipua Athenarum gymnasia erat, 
publiée docebat , ubi [adeo in philosophos maie animatus erat 
populus , et ne quid in veteri puerorum institutione immutare- 
tur (2) , a Icgibus erat prœcautum provisumque ) die quadam in 
eum plus œquo a gymnasiarcho animadversum est. Aristophanes 
quoque , acerrimus ille omnium philosophorum agitatOF, qui , li- 
cet , ut ait Bœlius , cavilletur , nequaquam obstat quominus ex 
verbis ejus Frodicum et mente magna et summa doctrina fuisse 
colligamus , Jam tum maximam ejus auctoritatem arguit, atque 
eum dignatur quem eodem ac Socratem crimine premat corrum- 
pcndi juvencs (3). Interea crebrescere magis magisque Prodici 
fama et fieri multis urbibus ejus audiendi cupido , quas parvas 
magnasve, Thamyridis aut Orphei more, alliciebat (4) -, et pro- 
fecto sibi jam nomen clarum fecisse argumento est quod apud 
Pliilostratum legilur (5), 

Quum in Bœotiaperegrinaretur, sive a Ceiis missus, sive priva- 
tis rébus susceptis, aut quia in quodam ccleberrimo conventu spé- 
cimen suî edere volebat, quippe qui, teste Luciano (6), apud 

(1) In inscriptione quadam Carlbeae laudantur procuralor et assessores qui 
ex illa insu'ae Gei urbe missi erant Atbenas».Dt res ejus curarent ; et sxfie !c- 
gati, teste Platone in Hippia mmore apad judices suorum civium in litibus 
de mercatura aut Qliis causas agebaot. V. Welcker; Prodikos von Keos vor- 
ganger von Sokrates. 

(2) iEscbin. in Timarchum^ fere tnil.. 

(Z) Aristopb. Tagenist, , apud Suidam ?oc. n^éZi/.o?, 

(d) Hoc a Pbilostrato traditum» in VU. sophistar,, et alibi (EpistoL ad 
Juliam August.) ceteris sopbistls atiributum e dicte quodam Platonis de 
Protagorâ (xr,).^v tf pwviï ûa.Tsp 'oys^fûç) manasse opinor. 

(5) VU. Sophist. I. npôhxoç^ 

(6) llerodot, Sive Action 3. Edit. F. Dldot^ graec-lat. Paris u. dcccxi^. 



— 9 — 
magna Graecise concilia, ut fieret nobilis, solebat verba facertv 
magnis honoribus a Thebanis affectus fuit ^ et Grylli filius, Xeno- 
phon ille, cujus, ut ait Cicero, sermo est melle dulcior -, cujus et 
voce Musas quasi locutas ferunt (1), ibi carcere detcntus \, qua 
pugna captus, incertum ) ea audiendi Prodici cupidine flagravil, 
ut, corporis vade constituto, disserentem auscultaverit (2\ Xeno- 
phon autem tune temporis jamdudum Socratis auditor erat, ut pote 
qui sexdecim aut duodeviginti annos natus ab illo ad disciplinam 
fuerat arcessitus ( Olymp, lxxxvii, 4, sive lxxxviii, 1-2). Hune 
igitur minime ab audiendo Prodico, quasi parvi faceret, ,deter- 
ruerat Socrates qui, etiam apud Platonem , non semel fatelur se 
Ceii, institutione et familiaritate ipsa usum esse (3) atque illi quasi 
in matrimonium multos obtulisse fecundandos adolescentes (4). 
Jam libens crediderim hune, ut audirent, et Xenophonti et suo 
Alcibiadi suasisse Socratem : nam pulcrum Cliniœ filium, in Pro- 

(1) Orat. 19. 

(2) Hune Philostiati locum sexcentis modis vexaverunt interprètes, in quo 
nonnulli, ut Mich. Neander, nihil prope viderunt. Etenim somniat ille ( in 
Libro aureo ) inter plurima, vadem a Xenophonte datum ut Athenas, Pro- 
dici audiendi causa, redlret. Alii de pugna multum disputavere. Deliacam 
conjecere plures, inter quos vir doctiss. Letronne ( Biographie Unicerselle^ 
voc. Xenophon ). Sed Xenopbontem in hocprœlio a Socrate, medi!s ex hos- 
tibus ereptum fuisse novimus (Strab. lib. ix; Diogen. Lacrt. ii, 22), quan- 
quam pro Xenophonte Âicibiadem tradit Plutarchus ( Vit, Alcibiad. } Adver- 
su& banc opinionem Welckerus, qui totam lem in dubium vocat, Thucydidis 
( IV, 96 ) testimonium affert, quasi hic diceret nulles ex ea pugna abductos 
esse a Thebanis captivos, quod frustra apud Thucydîdem requiras.* 

Krûger (de Xenophont, vit. p. 17, 1822) putabat hoc fieripoUiisse Oropi 
(Olymp, xcii, i) quod satis veri simile videtur, quippe oppidum hoc, in quo 
erat Atheniensium prœsidinm,^ Bœoti per prodiiionem ceperunt (Thueyd. viii, 
60 ^, nisi maiis aliquem suspicari congressum, quales in diuiurnitate belli 
mille sane fuere, minores tamen quam ut scriptores memorarent. 

(3) Meno, 22, C; Protag. 205, H; CratyL 257, E; Hipp, maj. 96, B. 
Cf. iËschin. Socratic, sive cui malis dûscrihere Axiochum (729 C.) et Ert/- 
xiam, 

{ti) Theœtet. 118, A; Cf. Simplicius in Enchi>x(L Fplct. xlvt, p. 311, 
Edlt. Heinsianœ. 



— 10 — 

lagora^ inter juvenes audiendi Prodici cupidissimos vidimus. Cui 

fortasse adfuit in Bœotia Xcnophon aut rccitanti illam Herculis 

prseclaram laudationcm cujus partem eximiam nobis tradidit, aut 

de agricultura nonnulla egregie disserenti, quorum postea me- 

minit in OEconomico, Lacedœmonii autem longe majoribus eum 

quam ipsi Thebani honoribus adauxerc (Ij, quippe quibus nihil' 

œque studcntibus quam unde meliores fiant homines (2), summo- 

pere placere debebant quœ tanta sapientia, neque minori eloquen- 

tia de virtute praedicabat Prodicus. Nempe is,quem pecuniisin- 

feriorem fuisse voluere, gloriam omnibus potiorem habuisse 

constat ^ quam ut adipiscerelur, orationes gravibus sententiis, ma- 

gnificisque verbis ornatas, m maximo quoque, sicut supra dictum 

est, Grseciœ conventu, quam nav-h-ppiv vocabant, (3) solebat osten- 

tare. Inde quum celeberrimus evaderet, Gorgias Leontinus, quem 

discipulis ejus adscribunt nonnulli (4), tantum nomen aemulatus, 

voluitquoquo modo superiorem scse jactare-, non solum igitur 

orationes accurateet exquisite scriptas, qualem Olympicam suam, 

in solennibus illis Grsecîœ feriis recitavit, sed et in Atheniensium 

theatrum prodiit, et « proponite quodcunque libcat ad disputan- 

dum )) dicere ausus est, atque Prodicum tanquam obsoleta et sœ- 

pius dicta iterantem cavillalus, palam professus est se omnia scire 

et de quaque re composite et ex tempore posse dicere. Ceterum 

convenit inter veteres Gorgiam extemporalis orationis tenuisse 

principatum (5). Sed necessario accidit ut, summis rébus tantum 

libatis, speciosa traderet, sed eadem levia, inania, et nullo fere 

rerilm pondère innixa : quod omnibus sophistis pari acerbitate, 

(1) Hic iterum Philostrati senlentiam corrupit Mich , Neander , quum 
addidit Prodicum à Lacedaemoniis, ut juventutem doceret, magnopere esse 
rogatum. 

(2) Hipp. maj. 96. 
(S) LuciuD. Loc» ciu 

(4) G. A. Gubaeus; qua auctoritate fretus, nescio : v. libell. cit.^ p. li. 

(5) M. Neander hoc sibi quoque sumpsil ut diceret a Gorgia ad extempo 
ralUatem inductum fuisse Prodicum. ( V, Libei' Aurons, p. 46. Basil. Opo- 
rin. 1559, in-4*.) 



— Il — 
impari aequitate, exprobratuin est. Hanc vero extra culpam sem- 
per fuit Prodicus, atquc sat perspicuis confirmatur argumentis 
eum gravi sublimiquc opinionc amplexum esse philosophiam , 
si quidem Socrati, in Euthydemo (1) semidoctos notanti vere doc- 
tis, qui eispellem detrahunt, infensos, eosdemque mixti generis 
oratores quos neque in conciliis, neque in judiciis verba facientes 
unquam videâs, quique, pecuniapraesenti, patronis, politicis ve, ut 
Grœci dicunt, vins a se scriptas vendunt orationes, prœsto fuit 
quod de istis dicebat Prodicus, « eos inter philosophum civilemquc 
virum conflues esse. )> Nonnulla etiam ex ceteris quœ de iisdem 
sequuntur , ex Ceio quoque sumpta esse existimem. Hic autem et 
vere erat philosophus, pari studio colens atque tradens scientiara 
sapientiamque ( quod unum antiquis et idem habebatur ) , et illam 
quse de rerum natura est , et hanc quae in disputationibus de bono 
ac malo , deque hominum vita et moribus versatur ^ et verus erat 
orator, quo nomine, répugnante frustra quodam grammatico, (2) 
merito eum appellavit Callimachus. Etenim, ut supra diximus, sus- 
cepto patriae suae et civium suorum patrocinio, Athenis illiusapud 
senatum, horum, apud judices causas egit. Prœterea Prodici 
nomini idem grœce sonanti aç <pjyr,yopoç (3) et ^uuTnThç^ alludere so- 
litos comicos comperimus : igitur quam dicendi artem docuit, eam 
ipse egregie exercuit. 

Praecipuam tamen Prodicus dédit operam philosophiae , quo me- 
lius eamdisceret, doceretque; et, quamvis Athenarum domicilio 
uti assueverat cOlympiad, xci, 2), ubi ab Aristophane deeo injicitur 
mentio ut jam tum physicam ita docente ut ceteris praeniteret ma- 
gistris (4), quum potius eum induxerit Comicus in quo scientiam 
phiiosophorum derideret, patet tamen ex quodam Theagis ioco iJS) 
ad verbum in Apoîogia iterato, eum diversas adiisse urbes, ubi 

. (!) P. 228, G. 

(2) Aristoph, Schol. ad Av. V. 691, — AUameri fatendam est verbo p/irwp 
rhetor, potius quam orator hic posse significari. 

(3) Hesychius. V. wpioi/.oq, 
. [!x) mb. V. 361. 

(5) Theag. 10. F ; Apolog. 359, F. 



— 12 — 
unam allerara ve £7rtSst?tv faeeret, aut ctiara totara de aliqua rc doc- 
trinam explicaret. Praeterea, ex loco Hippiœ majoris,, tam saepe 
laudato, quo dicitur proxime Athenas c Ceo publiée advenisse, fa- 
eile perspicitur eum non omnino patriam omisisse, quum ab ea 
ad Atheniensium aliasque civitates, legationis titulo, milti so- 
leret (1). Hoc enim non signiflcari potesteum turaprimum Athe- 
nas petiisse , quoniam a Socrate nuncupalur a familiaris noster » 
( r,ii.hepoç hoûpoq ) (2), ex quo cum illo antea satis diuturnam consue- 
tudinem hune habuisse coUigam. Ad hoe tandem, quum in priva ta 
schola aut gymnasiis pubïicis docebat, tum quoque apud privâtes 
quosdam, quos ut Caliiam , Hipponici filium, juvabat philosophicis 
disputationibus interesse (3), de muitis quœ ad scientiam aut 
vitae consuetudinem pertinent, varie sciteque disserebat. 

Sic usque ad longam senectutem eadem apud multos auctoritate, 
eadem apud omnes fama vixit : namque eum in PoUticis et in 
Theage (4) , quorum utraque scena agi putatur anno Olympiadis 
XGii secundo aut quarto, memorat Plato tamquam adhuc Athenis 
conversantem et a permultis tam bene amatum, observatumque 
(( ut vix sese continerent quin eum sua supra capita circurafer- 
» rent. w Quatuor post annis ( Olympiad, xcm, 3) , ajmd morien- 
tem Axiochum inducitur Socrates, quae de vita, morte atque im- 
mortalitate disseruerit Prodicus, referons; et simul atque il le apud 
judices ( Olymp. xcv, 2) eam, quam sibi unice convcnientem judi- 
cavit, agit defensionem, bac in oratione, florentis adhuc Ceii men- 
tionem facit. 

At veri videlur esse simillimum non diu sapientissimo viro , 
eidem suo discipulo atque amico superstitem vixisse Prodic^m. 
Eo enim tempore , simul ac reipublicae procuratio populo redde- 

(1) Haec a Platone tam clare asseruntur, ut inirum sit quod a viro doctiss. 
Welckero iu adversum contenditur, Prodicum nusquam nisi Athenis docuisse. 

( Prodikos von Keos vorgangei- von Sokrates. ) ' 

(2) Hipp. maj. 96, B. 

(3) V. Protagor. 195-196 ; >lxioc/£. 7-9; iEschin. Caliias apud Aihenaeum 
V, 62, quo in opère prxseriim comice derldebatur Prodicus. 

{l\) Politic, X, 512. Theag, 10, F. 



— ^s — 

batur , asperius in philosophes sœvilum est ^ atque Socrates cui , 
Triginta Viris dominantibus , minse tantum ac lerror intendeba- 
tur(l), tune, quasi adolescentes corrumperet , veneno necatus 
est. Concessere Megaram Socratici ; et Prodicus , qui jam saepe 
antca , ut memoravimus, in comœdiis lacessitus , atque paulo 
postquam adveuerat Athenas , e Lyceo jussus erat exire , tanquam 
non idonea adolescentulis dissereret , si vero non idonea , nimi- 
rum mala , ( ea autem erant quae de Diis Deorum que benelîciis 
haud legum ibrmulis consentanea afiFerebat) , in judicium voca- 
tus, eodem atque Socrates corruptae juventutis crimine, et capitis 
damnatus, venenum bibit. 

Hic igitur non abs re alienum puto notare populura ipsis tyran- 
nis multo infensiorem fuisse in philosophes : quos ceterum haud 
bene unquam in populare imperium animatos fuisse constat , quo- 
rumque nonnuli inter Triginta Viros numerantur discipuli , ut 
sunt Critias, Theramenes, Aristoles quidam (2) et alii. Facilius 
enim erat populi fautoribus eum in philosophes impellere , quos 
asseverabant patriœ religionique exitium parare , id est templa , 
festos dies cum sacrificiis caerimeniisque omnibus , quibus aeque 
ac pane populo opus est, tôlière velle (3). Inde a comicis et ceteris 
in philosophes facili marte pugnatum ; inde prœparatum de Pro- 
dico capitis judicium. Aristophanes enim , qui jam in Nubibus 
eum attigerat, tanquam ex emnit)us cœlestium rerum speculato- 
ribus foret istis inanibus personis gratiosissimus , unusque quem 
jam audire vellent (4), sexcentis fabulae istius locis deridet , quos 
iJLZTscopofévKxocç et nsreùipoké(T/aç vocat , philosophos , his nominibus in 



(1) Xenopb. Memorabil. I, ii, 31, sqq. 

P) Parmenid. 54, F. • 

(3) Plalarcb. Vit PericL xxxu , et Piicia , xxiiî. 

(ti) Si conunentatori Aristophanis fidem babeas , Prodici prudentiam doc- 
trinamqae laudabat^quo magis Socratem elevaret. Sed neque grammaticHS 
ille , neque omnes ejus vestigiis instantes criiici animadverterunt hoc in orc 
Nubium esse positum, ita ut quidquid ab eis iaudatur, irrisioni laudaii ver' 
teretur. 



— h\ — 

conieraptionem vulgi et invidiam adductos (1). Quidquid cavilla- 
turad hoc spcctat, quod Socrates , quorumdara judicio , totus 
perscrutandis metcoris incumberet : quocirca , et multis post 
annis, in accusationislibello dictus est ille injuste agere investi^ 
gando quœsub terra et in cœlo sunt. Id autem religioni fiQitimum : 
et jam impise , ut aiebant, curiositatis , iisdem causis quibus , vix 
ducentisab bine annis, Gallilœus , pœnas prope dederat Anaxa- 
goras. Igitur ubi quis voluit philosopho exitium parare , satis su- 
perque erai si eum lalia scnitari crimînaretur apud populum , qui 
vix patiebatur, utioquilur Plutarchus, hos cœlestium rerum inda- 
gatores, quasi in causas irrationaleset potestates improvidas neces- 
sariosqueeffectusDeumproterentes (2). lia cum Protagora egerat 
in Adulatoribus Eupolis, insimulans quod à.'Xa^oveùeTdLiih àhTiipioç 
Tzepi Tûv ^ffTsw/3wv ; ita cum Anàxagora Diopithes (3) , rogatione ad 
plebcm lala , ut deferrelur quisquis nova de cœlestibus doceret -, 
ita cum eodem Cieon (4) , qui eum propter opinionem de sole 
impietatis reum postulavit-, ita cum Socrate in Nubibus Aristo- 
phanes quem nemo , nisi si quis lucem velit negare , neget Meliti 
quamvis seram accusationem inslruxisse (5) ; ita et cum Prodico 
egit idem in Avibus , quarum sub personis, liberiore, ut solebat , 
usus allegoria , traduxit istos nobib' familia adolescentes , rerum 
novarum cupidos , quorum auxilio quidam misera ambitione fla- 
grantes , ut arcem occuparent , innilebantur. Quos omnes ut a po- 
pulari civitatis statu et majorum institutis videt abhorrere poeta , 
et , ne ea penitus subvertant , limet , ita et odit et mille insectatur 
modis. Idcirco cum Evelpide qui maximas quoque in novitatibus 
spes habet, inducitur Pisthetserus per quem nihil aliud suspicor 



(1) V.Nub. 353. In fabula, qualem nune legimus, postcrias vocabulum a 
Suida allatum non reperias ; legilnr apud Plutarcbum , loco infra citalo. 

(2) In Vit, Nicia. xxiii. Cf. Bossuet, Disc, sur l'Hist. universel, ii^part. 
« Athènes prenoit pour athées ceux qui parloient des choses intellectuelles. » 

(3) Plutarch. in vit, Periclis, xxxii. Cf. id. ïnvitaï^ic, ibid. 
(ti) Diog. Laert ii, 12. 

(5) Piaf. Apol, 359. E. * 



effingi quam unum ex praîcipuis sophistarum discipalis , qui ado- 
escentibus quodam consortio sibi devinctis quidquid placet ita 
persuade! (id scilicct ferc sonat noraen) ut tandem eorum auxiliis 
Dominationem in matrimonium ducat. Quod quidem et Pericli 
priraum , et deinde Aristoteli , de quo supra memoratura , et 
Therameni Ceio et Critia; permultisque contigit (1) aliis, sicut' 
praesenserat vir iste popularis Anytus quem tanta ira in philoso- 
phes omnes et eorum discipulos in Menone percitum videmus, 
quique postea oppressa a paucis potentibus reipublicse injuriarum 
a Socrate petiit pœnas. Isto igitur instigante Pisthetœro , nihil 
minus sibi volunt Aves quam ut volucrum genti pendere vectigal 
aut etiam de regno cedere jubeantur DU. Eaedem contra morta- 
libus poUicentur sese eflTecturas ut plane intelligentes quidquid 
fiât in cœlo , unde orta sint numina et flumina , Erebusque et 
Chaos, jam Prodicum in malam rem abire jubeant. Quo clarius 
deferretur hic, ut pote qui praecipuas teneret partes inter perni- 
ciosos (quod opinabatur vulgus) occultarum rerum investigatores, 
vanosque somniorum captatores qui, veterum moribus paulatim 
sublatis, omnia funditus parabant immutare? Attamen eum non 
eadera libertate qua Socratem notavit , quod sibi magnas conci- 
liaverat amicitias, cavebatque deligenter ne nimis antiquarum 
legum amatorcs offenderet. Sed ejusdcm Avium chori canticum 
attendite , quœso , quomodo exordiatur : nonne hoc putetis ema- 
nare ex istis locis quibus haud semel de vitae humanœ incommodis 
disseruît Prodicus (2j? nonne et in sequentibus aliquid quœstionum 
naturalium quibus multam impendit operam , deprehendatis ? 
Prœterea in Tagenistis haud abstinuerat idem poeta auribus po- 
puli , quoininus testaretur (c juvenes a Prodico corrumpi , » eique 
iisdem verbis idem atque Socrati crimen moveret. Çfnoà postquam 
longo tempore auctura est, tandem exarsit in utrumque et pari ter 
invaluit. Illum haud secus atque hune vitae praeteritae honesto 
exitu respondisse facile credas, atque in bac suprema necessitate 

(1) Xenoph. Hellenic. II, m, 2. Cf. id. MemorabiL. I, ii, 12, 16 sqq. 

(2) V. Axiocfu 



Socrate elTheramene (1) discipulis suis sese digiiiim pnebuisse. 
Ego quidem eum videre mihi videor prope octoginla ânnis 
natum, exîguo inlirmoquc corpore, longa œtate attritum atte- 
nuatum que, quomodo leniter more suô subridens (2), hac animi 
infracta œquitate, quam e philosophise praeceptis, Ceiorumque 
suorum institutis (3) duxcrat, exhauslo cicutae poculo (4), exspec- 
lïiverit mortem. Tune profecto, ocub's in cœlum deflxis, toto 
animo contcmplabatur illam veram, quam vocavit, animae pa- 
triam, semper his in terris, hoc in corporis tabernaculo desidera. 
tam, illas cœlestes choreas ubi certum boni tenent locum, quum 
terreno e carcere evolaverunt (5) . Hinc ea, quam omnibus semper 
adhibuit, Prodici benignitas : ut cœlo cognatorum hominum 
unara esse gentem credebat, diis beneficiorum memoria addictam, 
sic humanos etiam cœtus mutuo operœ praestandae commercio 
constare et coalescere voluit. Minime igitur dubium quin ea 
mente htmc sœpe Epicharmi siculi versum dictitare solitus sit : 

A Se )rsip ràv ;^stjoa vtÇst* 3ôç Tt ytai ^àêe Tt. (6) 

Ceterum hoc non semel apud Graecos vulgatum reperias et illis 
profecto qui Prodico id vitio vertere volunt, millies, opinor^ 
haecce vetustis versibus expressa, si forte occurrerit, probata est 
sententia : 

Avyjp yi.p avSpa xat nô'Xiç (rdj^ei TrôXtv* 
Xsîp ;^stpa vtTTTSt, SàxruXôç ts SâxTuXov. (7) 

(1) Quo^animo bic mortem iryustam tulerit apud Xenoph., Hellenic, ii, oi 
56, videndum; conferend.' que Gicer. LTuscuLi, 40), qui non potestnon 
cxclamare se à Theramene delectari, 
(2) Protag. âl2, G. Phœdr. 353, C. 
(8) Menand. apud Strab. 486-487. EditCasaub. Mocxx. in -P. 

(4) Suidas, V. n^^Stxoç Eudoxia, 'iwvta in-f*. 365. 

(5) Prodic. apud Jlschin. in Axioch. 739, F. 

(6) Ibid. Cf. Slob. Serm, x. p. 127. Aurel. Allobrog. 1609, in-fo.— Erasm. 
Adag. Cbil. I. cent. I. 33. Vid. quoque 6. Rhénan, net. ad Apocolokintos., 
ubi laudatur hoc « proverbium de opéra mutaa prsestanda. » 

(7) Hos versus intcr sententias collectas sub titulo iU ^onesidJ reperias. 
[Poetœ gnomici grœci, Leipsiae. 1829, in-18, p. 170, V. 60-54.) In gnomi- 
corum sylioge édita na/o» d. U)ur/v<MV(, ay7T*â'. sic continuo apponuntur duo 
versus. 



Hinc alitem quid significarit Epicharmus, quid voluerit ipso 
Prodicus satis apparet. Nonne idem quam quod Sophocles (1) 
paucioribus cecinit verbis : -h /àpi^ /jkpiv t^épst, quodque, Ciceronis 
verbis usurpa tis; libens sic vertam : « Nihil mutua bonitate et 
beneficentia esse melius aut praestantius hominibus. » (2). 

Jam autem quid attinet diluere crimen quod jactatum est in Pro - 
dicum, eum pravis voluptatibus dcditum fuisse? Id enim qui me- 
moravit, ipse Aristophanis interpres^ falsum esse quoque natavit(3) , 
et apud unum Philostratum (4) vix aliquid hujus criminis, et verbis 
attenuatum, superest; neque sunt veterum, aut Platonis, aut 
Xenophonlis, aut ipsius Aristophanis uUa testimonia. Satis ergo 
sit nobis repetere quod supra haud semel diximus^ ea infirma 
valetudine fuisse Prodicum , quse non libidines pateretur 5 et 
Platonem testem adducere, qui paulo postquam illum in Prota- 
gora induxit, mentionem facit Pausaniae in deliciis habentis 
Agathonem quocum assidebat proximis a Prodico sedilibus, sed 
nusquam indicat eum amoribus istis fuisse deditum, quibus, si 
nonnullis habenda fides, nimio plus ipse indulgebat Socrates (5). 
ImOy inprimis non minus de puris moribus quam de bona civitatis 
regendde ratione ab omnibus antiquis Ceios audivisse notabi- 
mus (6). Eos videlicet credamus, quorum in urbibus neque mere- 
trices licebat intueri, néque tibicinas (7), virum vitiis deditum 
dignaturos fuisse quem legatum Athenas et alio saepe mitterent, 

. (1) œdip. Colon. V. SIZ.-- Cf. Ajax. v. 522. Eurip. Helen. y. i2oU. 

(2) De JSatura Deor. 122. 

(3) Scbol. in Aristopb. Nub. v. 333. iv xcvaioca Zueô^rj.tro. Ruhnkenius sus- 
picabatur baec verba loco mota esse el referenda ad vers. 355, ubi de Clis- 
theoe impudico agitur : sed boc nihil ad rem. 

(4) xat YiSovKii èliodixai. ioc. supr. mcfflorat. Hoc Philostrati testimonluQi 
jam nullius esse momenti demonstravit Hardion [Mémoires de l'Académie 
des inscriptions, in42. T. 36, p. 282.) Qao tamen omties postea innixi ite- 
raverunt criminaiiones facili indignatione cumuialas. V. Meiners, Litter. 
Histor.l. 181, 208.— Carus. Scrip(. postum, IV. 510 el céleri. 

(5) Lucian. Vera Hislor. II. 19. 

(6) Plat. Leg. I. Protag. 206. C. — Arisloph. Ran. v, 970. 

(7) Aiben. xiii, 9t. 



— ^8 — 

ubi prsesertim suae par erat famœ consulere? Igitur et antequam 
legatus primiim venit Athenas, et postea vir probus fuit Prodicus, 
tam vitîe integritate, quam perpetuo justiiiœ patrocinio insignis. 



I\) — 



CAPUT SECUNDUM. 

De diiplici docendi ralione apud veteres philosophas. — De his (jua^ 
vacant inthi^zii (dcmonstrationes). — Quid in esalerica et exa- 
larica disciplina dacuerit Prodicm? — De prœceptiane venali et 
renatiane saphistica. — An us mus fuerit Pradicus, 

Hoc satis comperlum habcre possumus antiquis philosophis, 
ex quo, rerum naluram scrutati, in opinioncs adducli sunt publicaî 
religioni contrarias, visum esse, ut caverent vulgi invidiam et 
civitatis paci, non tamen omissis quae postularet vcritas, parce- 
rent, doctrinam in duas partes dividere neccssarium, quarum 
unara verc philosophiae studiosis reservarent, alteram cuilibct 
crudiendo impertirent. Ilafecisse quoquejam Pythagoramnerao, 
ut opinor, infitias eat, et superiori œtate, de Pherecydc Syrio 
idem for tasse credendum (1). Parmenidem vero Eleaticum hanc 
piiilosophandi varietatem multi nostra fide digni, et ipse, tcstan- 
tur (2). Socrates quoque primum pristina in docendo prudcntia 
usus est, quod non solum ab Aristophane arguitur, in Nubibus^ 
ubi qusedam diseipulis aut initiatis, quibus, ut loquitur bonus ille 
Strepsiades, fpovTiTThpiov(id est quasi medî7af ormrwseucontcmplandi 
officina) ingredi fas erat, quodam modo reposita esse arcana 
videas ^ (3) sed et apud Platonem, in Theœteto, (4) magister inge- 
niosum juvenem monet circumspicerc et diligenter cavere ne quis 
profanus audiat, atque in sexto d^/îept(6Zîca hbro, idem philosophari 
vulgum non posse, quin imo necesse esse ut ab eo philosophantes 

(1) Thalet. ad. Pherecyd. EpistoL apud Diog. Laert. l. /i3; minime ta- 
men nos fugit bas omncs supposilias cssc epislolas. 

(2) Apud Simplic. ad Arislot. Auscultât. Physic, C 9, A ; 7, 13; 31 A- 
Joann. Philopon ad casd. f". 9, A. Cf. Platon. Parmenid. 56, C. Vid. ci F. 
Riaux, Jjf^rménide d'Etée, mdcccxl, in-8n, p. ?3. 

(3) Arisloph. Nub. v. U2.* 
(Il) p. 473. 



— 20 — 

viluperentur déclarât (1). Id illi mox cune esse desiit, quod phi- 
losophia indignum existimabai^ et perpetuam sui audiendi om- 
nibus copiam fecit. Utroque docendi more Prodicum quoque 
usum esse constat : primum imitatus alios, suumque magistram 
Protagoram, qui discipuHs solis in arcano (h àTvoppriTM) explicabat 
veritatem, auditorum autem plebeculae ((Tu^ysTw) allegoriis invol- 
vebat (2), exempla fortasse superavît. Etenim, initio dialogi cui 
nomen ipsius inscribitur, Protagoras declarans sese absque omni 
verborum obscuritate docere, sese ostentat, inquit Socrales, jac- 
tatque apud Prodicum, sic oblique, ut opinor, perstrîctum, quod 
quaedam docendi mysteria observaret. Sed pleruraque qnidquid 
praecavendum erat, omisit, ut argumento sunt quse ei in Lyceo, 
testante Socrate in Eryxia, evenere, quum insanîre visum e gym- 
nasio tandem ejicerent. Ex bis quae decimo fere anno postquam 
primum commoratus est Athenis , summa sapientiae fama flo- 
renti evenere, potuit intelligere quo animo essent homines erga 
philosophiam (3). Duabus igitur philosophandi viis usus est 
Prodicus, quum alia doceret omnibus accommodata, alia in pau- 
corum modo familiarium sinum deponeret. Priori docendi 
generi quod exotericis Aristotelis disputationibus , haud secus 
atque acroamaticis seu esotericis posterius, conferendum est, 
assignari possunt quas vocant èmhl^siç, quo vocabulo non tantum 
factœ ad ostentationem signilicantur orationes, sed omnibus tra- 
ditae demonstrationes, ut coUigere est ex multis Platonis locis, 
atque in primis ex SophUta^ ubi Eleaticus philosophus se pudere 
ait quod non verbis vicissim datis redditisque disserendi societa- 
tem vel commercium ineat, sed, extensa in longum oratione, 
aut ipse per se aut cum alio respondente, quamdam demonstra- 
tionem faciat (4). Quintilianus ipse , qui primum vult eVcSficxTtxov 



(1) Phto ipse testaturses suas orationes neqae in valgaseitulisse,!!. ad 
Dionys. epistoL p. 707. EF. 
.(2) ThecBtet, 118, E. 
(3) Eryx. ll\h, D. 
[k) « Comme si je faisais une démonstration publique. » Cousin, Trad. 



— 21 — 

non lam demonstrationis vint habere quant ostentationis^ nonnullis 
ea de re (tanti magistri pace dixerim) satis confuse additis, id 
genus quafe sit quidque demonstrare fatetur (1). Minime quidem 
dubium credo illam, quum coram permultis auditoribus dis- 
sereret , valde accuratas attulisse orationes , per quas eis et 
placere posset, et animos virtutis amore aut litterarum, inge- 
nuarumque artium omnium studio imbueret. Parmenidis exem- 
plo (2), Prodicus opinioni, (So?>7) parcebat, id unum ex veritate 
afiFerens quod omnes mente possent comprehendere, et quos locos 
communes nominavere veteres, et ipse Quintilianus (3) -, ex quo 
Prodicum fuisse inter primos ^yo^i^oào^jç qui eos dicebantur 
tractasse, comperimus. Apud cosdem clarorum poetarum, in 
primisque Simonidis, popularis sui (4), carmina recitabat, inter- 
pretabaturque, aperiens quid ad mores vitaeque consuetudinem 
conferrent, quid recti , quid pravi eorum operibus inesset (5). 
Nônnunquam aliqua ex iis sententiaexcerptaquid vellet, ut Prota- 
goras, in £7rwwpft>Platonisdialogo, explicabat. Hocoratoriae exerci- 
tationis genus postea nunquam a dicendi magistris omissum, et 
inter quae vocant Tr/jo^upàipaTa, occurrunt, nomine yvwfxat, Homeri, 
Theognidis , aliorumque versus ita explicati et commento ad- 
aucti (6). 

Qua quidem extranea disciplina prsecipue tandem usum esse 
Prodicum probabilc est ^ et , quum ad virtutem , optimamquè 
Vivendi artem condiiceret, pristinae instituendorum puerorum 
rationis sectatoribus placere debuit, in primisque Aristophani qui 



de Platon, xi. 165. Eodem sensu et fere sexcenties talia idem dici voluit. CL 
MWan. Var. Hist. ix. 36. 

(1) De Institut. Orat. m, iv. 13. 

(2) Vid. Simpl. et Philopon., et Fr. Riaux, locis citât. — Cf. Parmenid. 
fragm. edente Fr. Riaux, p. 209^, 223. 

(3) Ibid. III. 1, 12. 
(Ix) Protagor. 206, A. 

(5) Ibid. 205, A. 

(6) V. Aphthon. et anonymi Bitaric. Bibliotkec. «ass. PTo^^mwav«\.a\a^ 



— 22 — 

pro more comœdiaî, sibi Prodiciura Hercuïem in bivio assoruiï. 
quem in Nubes induxit sub adolescenlis Phidippidsc persona de 
quo regendo contendunt Atxaeo? ^0705 et^AStxoj ^ôyoç. Antea, atque 
ex quo nobiiitari cœperat philosophas, etegregiis viris placuerat 
ab illo petere ut reconditiores sapientiœ ihesauros aperiret, bis 
seleclis discipulis in umbra ostenderat quid dosèrent veteres, 
quidque pro vero habendura esset de mundo, dequc ejus ori- 
gine et mulationibus, de eleraentis, ,de Diis, de vita ac morte (1), 
quœ diligenter ipse de loquendi origine et usa atque nominum 
proprietate disquireret. Sed scientiœ amore impulsus, virtutisque 
illis et periculis et laboribus etpnemiis, quae tam scitedescripsit, 
invitatus, omni salutis su« sœpius omissa cura, sua de rébus 
divinis, quîE in interiore schola melius contenta fuissent , placita 
omnibus tradidit, et, quod nunquam prisci voluerant, in cujusvis 
generis hominum cœtu suam exprompsit sapientiam (2). 

Nunc quanti valeat illa toties in Prodicum repetita criminatio, 
quam quidam libentius amplexi, ceteris sophistis pejorem eum 
fuisse affirmaverunt, perpendamus, scilicet neminem, nisi mercedc 
pacta, et pro ratadoclrinîeportione, Prodico magistro usum esse (3). 
Ex bac tam variis modisiterata a Socraticis omnibus criminatione 
lluxcrunt omnes in eum declamationes, quae quam multae , quam- 
que acerbœ sint longior esset mora si vellem enumerare. Si Plato- 
uico Socrati, comicôrum more, Sophistas deridenti credere velis, 
omnes prisées philosophos gratis docuisse credas (4). Sed satis 
notum est plerosque èorum opibus abundantes, philosophiœ tan- 
tum, ut sibi in bac re morem gérèrent, studuisse. Protagoras au- 
tem, qui dicitur primus disciplina? mercedem expoposcisse(5), 

(!) Axioch. 729. F. 

(2) Hipp. Maj. 96, 13. 

(3) Axioch, 729 F. Cf. Plalon. sexccnl. locis. 
{U) lUpp. maj, 96 B, cl alib. 

(5) Prolagor. 209, B. Id sibi crimini vcrsum iii inleileîLÎt : namque De Mer- 
cedejusta scripsit opus in quo objecta diiuisse credi polest. Diog. Laeit. 
IX, 55. — Cf. Philoslrai. iu Protagor, viia^ qui lorsau ex libre aû/îî bmp ixitsOoi> 
id retinuit, quod subjungii : « Rcq) pi ioius Uadidii Grxcis minime rcprebcn- 



— ^.1 



erat pauperrimus (1). Sed cnim antea, Eleates Zeno, qui Sophis- 
tis Yulgo Don annumeratur , a discipulis pro mercede centum mi- 
nas, quod et de Protagora dicitur, exegit, ut memorat Olympio- 
dorus, qui hanc optimam facti causam affert, nihil profecto esse 
injusti, si, medici ceterorumque instar, justum procurisquas 
aliis erudiendis impendit, pretium accipiat philosophus (2). Pro- 
dicum et in tenui re vixisse constat, quod in Xenophonteo Convivio 
testatur Socrates (3). Denique, qusenam paupcri philosopho est 
copia Vivendi, nisi, constituto pretio, doceat? Quod sane libe- 
rius est quam si quis ditior philosophus ejus cibo cetcrisque 
rébus juvandi provinciam susccperit : namque iste necessariorum 
provisor, saîpius officii sui oblitus, moneatur oportet, lumini, ne 
extinguatur, instillandumesseoleum (4). Num potius digniusque 
philosophia videtur ad puteum, ut Cleanthes (5), aut in pistrinum, 
utMenedemus.{6), descendere? Quid pluraPEt Socrati, licet ejus 
curam bene egisse dicitur Crito , non ab uno illo Nubium deri- 
sore (7} multos munera multa discipulos (8) obtulisse didicimus. 
Quaprppter affirmarc quidam potuere Platonem , qui dives erat , 
primum gratis docuisse. Prodicus autem , quam vis inopia sœpe 
laboraret , haud multo minore erga discendi cupidos benignitate 
ususest, utpote qui seepe minimam (unam drachmam, aiunt, 



sibilem. Nam ca studia quae sumptu comparamas, looge cupidius complec- 
timur quam qux gratis exsequimur. » Quod quanti aestimet argumentum, 
quisque perpendat. 

(1) Epicur. Epist, apud Athen. viii, oO, et Diog. Laert. ix, 53; Aul.-Gel!. 
noct. attic, v, 3; Suid. v. Upùnxyôpxç, ubi cilalur Aristoph. iu Centauro. 

(2) Cousin, Fragm. philosopti., in-18, 18/i7, p. 250. — Cf. id., ibid., 
p. 79. 

(3) IV. 62. 

(U) Plut. vit. PericL xvi. 

(5) Diog. Laert. vu, 168.— Suidas, in fpiôL^Uu ^Val. Maxim, viii , 7. — 
Senec. Epist, Ixk et aiii. 
(iô) Diogen. ii, 131. — Aihen. iv, 168. Edit. Lips. in-18, 183/i. 

(7) Vid. A^ttft. v, ll/i6 et alib. 

(8) Senec. cieBenefic., i, 8; vu, 2Zj. 



— 24 — 

duosve obolos) (1) mcrcedem exegit. Quidindè? eum variispre- 
tiis , ut ex isto Aoùiochi loco colligunt , doctrinam venalem ha- 
buisse (2)? Quomodo autem possis credere magistrum ea ingenii 
cl scienliae laude florentem , sese quasi vulgo publiasse , atque 
una drachma , duobusve obolis cuilibet petenti hanc illamve sa- 
pientiœ partcm tradidisse ? Jam et minime quod de quinquaginta 
drachmis vendita demonstratione dicitur, congruere videas, quippe 
qusd nimis distat a ceteris. Igitur id fieri nequit ut ea uno tanlum 
cum discipulis colloquio ''constaret : qua de re tota cuique dili- 
genter altendenti facile est animadvertere a Platone aliisque So- 
craticis (3) id comice agi , quod invideat Aristophanes, sicut illis, 
et praesertim de Prodico ssepe exprobratum (4). Ego libentius cre- 
derem L drachmas cujusdam maguse partis pretium totius institu- 
tionis fuisse, ut, verbigratia, praeceptionis t7,ç mpi ovopàTwv 6/50otv3to?, 
cui, ut satis exphcaretur, multis orationibus opus erat; quibus 
constitisse quam vocant demonstratioDoro (eTrîSstÇtv) satis perspi- 

(1) Axîoch. 729, F. 

(^) Mirumsane quod Hardlon et Bariholomaeus qui de multis rectum Pro- 
dici fecerejudicium.hancopinionem admiserint. {Mémoires de CAcad, des 
Inscriptions y in-12 , xxxvi. p. 259; Anacharsïs, c. 68 et 77). Sed satis 
mirari non possum quod in librum masima diligentia compositum , quem uni- 
vers» philosophix templum merito dixerim, ea in Prodicum declamatio irrep- 
serit , quaB omnes facile violentia superat. Quod minime verx et magnaB pbi- 
losophiae quadrat : « Nihi! enim magnum quod non et placidum. « Vid. Dic- 
tionnaire des sciences philosophiques , arc, Prodicus. 

(3) ^scbini , quem ferunt auctorem fuisse Axiochi , ubi cavillatur in Pro^ 
dico « nemini , nisi soluta mercede licuisse , istius orationibus interesse , » 
necessariun fuit, ut erat pauperrimus, sermones facere mcrcenarios (Diog. 
Laert. 11,61-62). A rislîppum quoque ex doctrina pecuniam confecisse, ex 
Plularcho (De liberor. educat. p. 3) colligendum,— Cf. Diog. 11,72, cum 
noiis Menag. 

(6) Dîorys. Halicarn. Epist. ad Cn. Pomp. i; Athen. v, 55, 63.— Cf. Timon 
apud Athen. xi,113.— Vid. etiEI. Arisiid. Orat. Platonic. ii, pro quatuor 
viris, f 156, B.— Id. (Orat. Platonic. m, ad Capiton, f* 126 B.) cavilla- 
tionem iatere putat sub Platonis verbis quibus, in Protagora, Prodicus de- 
pingitur pellibus stramentisque involutns et lecto decumbeos /^a^à ysXoicoç ad- 
fJit9ac : •quidhœc ad ejusmiranda dogmata? » — Edit. Junt. m. t>. xviu 



— 25 — 
çuum est. Sed ut nemiuem cxcluderct, et paupeii haud secus ac 
diviti discipulo scientiœ fontes aperiret, cuique licere voluit, si 
quam institutionis partem anteferebat, interesse. Itaindequisque, 
ut voluit, ut potuit, hoc illudve hauriebat. Et Socrates , quum in 
Cratylo dicit (1) a nihil, (ut testatur ipse Prodicus) si illam 
L drachmarum demonstrationem jam audiisset, ( -ih ^îx^sw ) 
impedimento fore quominus satis apte de nominum rectitudine dis- 
sereret » , hoc tantum monet, id exuniversa, quam nondum (vOv 
8s ox)x) audierat, praeceptione pendere (2). Etenim quse ad vir- 
tutempertinebant tantummodo sequebatur (3), postquam, ils quae 
de natura docebat Anaxagoras (4), sicut inanibus, contemptis, id 
unum, ut aiebat, inquirendum putavit, quid in domo nobis ma- 
lumve bonumve esset (5). 

Non magis immorandnm puto tara sœpe pro testimonio habitis 
Aristotelis verbis (6) , ut pote quae vario sensu accipi possunt, et ac- 
cepta sunt , atque de quibus , ut de ea quae èmhiliç TrgvTyjxovTàS/jaxpwç 
vocatur , haud satis liquet (7). Equidem, si quando raagistrum, 
oscitantibus discipulis , dicentem audio : Âdeste^ amici ! ecce vo- 
bis aliquid afTero ex demonstratione L drachmis aestimata, hic 
nihil nisi jocose dictum video, quo solebat uti Prodicus docendo 
qua rdiûone judices ut attendant faveantque rogare possimus. Ce- 
terum Quintilianus , omissa facetia , tantum praeceptum retinuit , 
monendo Prodicum ita velut dormitantes eos excitari putasse (8). 

(1) Cratyl. 257. EF. 

C2) Attamen in Chartnide fatetur spse persaepe Prodicum nomina disiin- 
guentem audisse ; sed hic bene notae Ceii consuetudini potius quam ipsi de 
proprietate sermonis doctrinx alludere videlur. Cetcrum, ut ait Spengel (Ar- 
Hum Scriptores U6, not. 2), talia in Platone minime sunl premenda. 

(3)Menofi. 22,C. 

(k) Phœdon. p. 393, C. 39^. 

(5) Homer. Odyss, a, 392, apud Diog. Laert. ii, 21; A. Gell. iVocf. At- 
tic. XIV, 6 ; Sexl. Empiric. Advers. Mathematic. 141 et 439; Euseb. Prœpa- 
rat. Evangelic. xv, 62, 

(6)Rketoric.lU, iU. 

(7) V. BaeliiL^xtc. voc. Pro c/tVt«.— Cf. Spengeî, Artium script, p. 46. 

(8) Ouintil. IV, 1, S 73. 



. — 26 - 
Neque id pluris faciendum est quod Philostratus narrai (1) ju- 
venum nobilissimos venatum esse Prodicum , adeo ut et para- 
rios çjus rei aleret (2). Eteniin, sicut dilucide demonstratum est, 
haîc tam lurpîa certe, si fecissct ille, a Platone, acerrimo Sophis- 
tarum agitalore , nigro sale aspergerenlur. Id igilur ex pravo ve- 
nationis génère tam vivide in Sophista descripto , temere mulua- 
tus est , ut opinor , Philostratus , ut uni ex sapientise magistris 
quod objicitur euilibet hanc artem impudenter mentienti , tribue- 
ret (3). 

(1) Philostr. Sophist. Vit. T. npôBtxoç. 

(2) Id lamen et alio sensa accipi potest , ut placuit Fed. Moreltio qui i(a 
transtulit : a Nobiles patricios a novis , et qui obscuro génère nati erant , ila 
investigavii , ut hac venatione muita sit nacius hospitia. Hune secutus est 
Mich. Neander (in Libro aureo , ip. [\6) , ultra tamen, ut snlet, auctoris 
senteutiam progressus : « Conatusque est in ea civitate ( Athenis ] , primarios 
ex quaque nobili familia adolescentes sibi devincire : quorum hospitium usui 
siài et voluptati foret, » Quod ex verbis Philostrati minime colligendum est, 
ubi eadem qux nos, omnes vidére interprètes. 

(3) V. Welcker (Prodikos von Keos, etc., § II). Suspicatur id transiisse in 
librum Philostrati ex quodam scripto , ubi rursus depicta erat ea venatio , ad- 
ditis quibusdam propriis de quoque celeberrimo sophista exemplis. Nulla vero 
auctoritate ista opinio constat. 



CAPUT TERTIUM. 

Prodici opéra in ires classes parlita : ûbt/joao-stç, gTrtSstçstç, 16yoi, Phy-- 
sica : De Nalura rerum ; De Meteoris -, De Natura hominis ^ 
Logica et Khetorica : De Recta verborum Ratione, seu de Inter- 
pretalione(?)De Rhetorica. — Moralia : De Vita et Morte; De 
Divitiis; De Agricultura. — Horae stve Herculis laudes ^ hvjus 
operis materia et origines ; — ex variis teslimoniis reslituitur, 

Prodici scripta ex duabus dicendi viis quibus uti solitum 
esse eum demonstravimus , in binas classes distribui possunt ; 
quarum in altéra coUocandœ pliilosophicîc dispu tationes seu àx/joà^stç • 
in altéra autem demonstrationes in propatulo exposita; et omnibus 
ostentatœ, quas vocant iTrtSetÇgtç. Quibus tamen tertio ordinc ad- 
dendse orationes de publicis rébus et judiciariœ actiones. 

Dicitur Prodicus et philosophus (1) et physicus (2) et cœlestium 
rerum indagator fuisse (3) : quibus nominibus unum et idem 
signifieatur, quod uno vocabulo graeco optime possis dicerc, o^o^ov 
fuisse, id est latine sapientem aut doctum, lilis enim temporibus 
unam tantum scientiam omnes mundi partes complectentem 
exstitisse constat, idque pro vero ab omnibus ipsoque Platone 
babitum, rerum universitatem cuique vel unius rei naturam co- 
gnoscerc volenti esse evolvendam (4). Prodicus ergo, utpote 
qui veterum magistrorum vestigia sequebatur, ipse quoque de om- 
nium rerum natura, nspi (^xja-sc^ ^ librum conscripsit (S). Cujus 

(1) Suid, loc. cit. — Aristopb. Scbol. ad ISub, v. 361 ; — Eudes. lonia. 
p. 365. 

(2) Ibid. 

(3) Ibid. 

(U) Plat. PhcBdr. 35/i, E. —Cf. Hippocr. De Natur. Homin. I,cum Galeiii 

COmOienlariO. Xs/sca /xsv ouv ^toaoxa/ta ToO éxâaTOu lôiv ovtuv fùasùiç yl'/vs7a.i, BâSll. 
M.D.XLYIII. 

(b) Cicer. De Orat. IIJ, 32, — Galon, De Etementis. I, 9. T. I. p. 56. 
— V. Wclck. dissert, laudai. p. 523. 



— 28 — 
nihil, quod excerptam fuisse aflSrmare possis, supercst -, sed Galeni 
œtate adhuc ferebatur illud quod saepe laudat medicus, haud secus 
atque De Hominis Natura opus, quod prioris partém fuisse non 
absurdum est arbitrari. Ex diversis autem indiciis qualis fuerit 
De Natura Rerum liber licet intellîgere, totumque ejus ordinenni 
reponere (1). Galenus enim, postquam asseruit Prodicum suo 
libro , perinde ac fere omnes vetustiores philosophi, nepi ^u^ew? 
mscripsisse (2), unde datum lis nomen physicorum, nos docet 
omnia de eadem re, sive uno, seu pluribus libris absolvebantur, 
scripta eadem ratione constitisse : primam substantiam, qualis- 
nam sit, exposuisse, quam non generatam, sed aeternam esse 
aflSrmant, omnibus generatis, interiturisquecorporibussubjectam; 
tum quîE nascentium cuique et pereuntium ex ipsius propria ra«' 
tione inesse credi possunt. Hoc enim initium omnibus est quaerere 
utrum id unum sit atque simplex, cujus naturam reperire volunt, 
an quibusdam ipso prioribus partibus, quse postea vocata sunt 
elementa, sit conflatum compositymque (3). Ceterum non difficile 
est conjicere quse in bis de Rerum Natura libris tractabantur. 
Nonmi\l8e enim taies Anaxagorae disquisitiones paucissimis verbis 
optime comprehenduntur in Phœdone (4)^ atque plura apud 
Xenophontem et multo apud Aristotelem plura invenias. Sed in- 
primis de istis consulendus Platonis liber cui inscribitur Timœus : 
namque de summa cœli ratione Deûmque disserere, et rerum pri- 
mordia pandere conctur, ut Epicurus ipsc qui, teste Galeno (S), 
mpi (puirswç librum consimili vestustioribus ordine digestum com- 
posuerat-, ut Lucretius quoque, clarus ille Epicuri cultor, qui ejus 
doctrinam pulcherrimis versibus ornavit. Quisquis ergo rerum 

(1) Galen. ibid. et Commeot. in libr. Hippocrat. De Natura Hominis I. 
— Tanc et postea profecto nonnulla exstitere Prodici opéra, si quidem quali 
forma dicendi ateretur, mullî, at Antylius, Maxîmus Tyrius, Tbemfstius 
Eapbrades et Marcellinus disseruere. 

(2) De Elément. I, 9. 

(3) Id. ad libr. Hippocrat. De Natura Hominis Comment. T. 
(Ix) P. 393. 

(5) Loc. supr. laudat. 



— 29 — 

universitalem comprendere volebat, ita solebat disserereulamundi 
generatione exorsus, usque ad generis humani naturam deveniret. 
Quos intra fines cuique maximœ quaestioni locus erat : quid sit 
quod est, et unde sit: utrum crcatus sit, et quomodo, et an 
semper fuerit qui non tantum a sophistis, ut vult Xenophon (1), 
sed a plerisque philosophis et primo ante omnes Pythagora dictus 
est mundus (2) ; multa de generatione et corruptione, de motu, 
de anima, de elementis et qua ratione, quibusque modis mis- 
ceantur et afficiantur ; de cœlo et astris, de terra, aquis, imbre, 
ventisetanni tempestatibus^ quid sit homo et quibus constet, 
quffî ad animam pertineant, quse ad corpus. 

Talem profecto fuisse summam Prodici disquisitionum de Natura 
colligere possumus tum ex Galeni allatis locis, tum praesertim ex 
Àvium parabasi, ut supra quidem jâm attigimus. Nempe, ut in irri- 
sionem spectantium meteorologum trahat, philosophos alatos cano- 
rosque inducit poeta, qui profitentes eam sese doctrinam oblaturos 
esse miseris mortalibus, ut Prodico valedicere possint, quse pneci- 
pue tractaretille,proculdubio recensent. « Anobis,aiunt,omnia 
quae per aerios tractus fiant, optime discetis, et unde oriantur aves 
(id comice additum ) ; quomodo generati sint Dii fluviique, Erebus- 
que Chaosque, ita ut recte noveritis. » (3) Hœc sane sunt de 
quibus plerumque disputabatur in quœstionibus de Natura ; in- 
ter quîB quod Socrati et, ut opinor, Prodico crimini datum est 
(TâTsu7ro7y}çxaiTà67rou|sàvt«) facile aguoscas. At his verbis, praeser- 
tim si meminerimus eum quoque traduci in Nubibus^ utpote, qui 
maximœ doctrinae meteorologus est, conjectare licet reliquœ pa- 
rabasi subesse aliquid ex ipsius operis Prodici exordio decerptum. 
Quod in dubio nobis minime erit ponendum animadvertentibus hic 
nonnulla Empedoclis placita, a quo multa Prodicus accépit, et, 
verbi gratia, quae de elementis^diiSy deque cœlesti hominis ori- 



(1) Mentor abiL I, i, 11. 

(2) Ki^ixoi ex ordine.—V. Dlog. Laerl. VIII, 48, cuin notis Mcnagii, ubi lau- 
dantur et Galenus et Scriptor Vitae Pythagorae anonymus apud Pbotium. 

(S) Arisloph. Av, 684, sqq. 



— ÔO — 

ginc, hac in terra exulantis, cecinerat Siculus (1). In illo igitur de 
Natura libro, de Diis disputabatur, quos Prodicus non alios esse 
atque elementa et a veteribus cultos fuisse existimabat quod maxi- 
mam ulilitatem hominibus con ferrent ; et cetera ejusdcm theologiac 
quam physicam appellavit Varro, et quam « facilius dicit intra pa- 
rietes, in schola, quam extra, inforo, fen^eposse aures » (2). 

Jangi nihil obstat quominus a Prodico nonnullas scientiae uni- 
versam rerum naturam complectentis partes singillatim tracta- 
tas credamus, et quosdam quasi e tanta arbore pullulanti 
exceptos esse, quos pr«cipue coleret, surculos, in primisqae, 
( ut singularem de cœli cognitione laudem consecutuserat), con- 
scriptum fuisse Trzp ptsrsw/îwv librum, cujus aliquam imaginera ani- 
mo adumbrare possumus, ex Aristotelis opère, cui idem ferc 
inscribitur titulils, atque in quo, ipso testante, huic disciplinae 
physicœ portioni quam universi priores Meteorologiam appel li- 
tabant, studuit (3). ce Cujus sunt quaecumque per primi elementi 
corporum naturam quidem, sed sibi tamen minus constantem, in 
eo potissimum loco eveniunt qui motibus astrorum confinis est ; 
verbi causa, quidquid agitur de lacteo circulo, cometis, ostentis 
€onflagrantibus discurrentibusque, nec non de hiscc qui» aeri et 
aquaî promiscuas esse aifectiones aflSrmare possumus, et insuper 
de hisce quae terrœ species et partes atque earumdem partium af . 
fectus sunt, ex quibus ventorum ac terrée motuum causas disqui- 
Timus, et omnium, quœ dura eamoventur, cooriri soient. » (4) 
Ex Prodici libris de Natura , deque démentis id expromtuni 
videtur quod laudatur a Piutarcho f^ Oblectamentorum optimum 
esse ignem (5): » Ita enim vertendum puto , quum considero quod 



(1) Stob. Eclog. physic, I. 12, p. 25, 50. — Clem. Alexandr. Stromat^ 
Lib. V, — Euseb. Prceparat, evangelic. xiii, 13. 

(2) Apud div, Augustin. Civil. Dci, vi, 5. 

(3) Arislot. Météorologie. 1, 1. 
(Ix) 1(1., ibid. 

(5) Pluiarch. De Sanitate prcecept. p. 92.— Cf. Slob. De Sanitat, scrm. 
xcix, p. bk^. 



apud Lucrelium ex Epicuro Prodicum, ut ssepc, imitante, le- 

gitur : 

Tum genus humnnum primum mollcscerc cœpii : 

Ignis enîm curavit ut alsia corpora frigiis 

Non itajam possent cœli sub tegmine ferre (l). 

et infra (2) : 

Inde cibum coquere ac flammae inollire vaporc 
Soi docuil, quoniam mitescere mulia videbant 
Verberibas radiorum , etc. 

De Natura autcm hominis Prodicum scripsisse magis constat 5 
quippe cujus operis a Galeno haud semel mentio facta est, nullo 
tamen(quod valde dolemus ) nominatim exscripto loco, sed uno 
alteroque allato verbo quo eum de rébus idem cum aiiis sen- 
tientem , aliter quam ceteri , usum esse memorat (3). 

Ut Epicurus (4) et ejus egregius interpres , Lucretius , in li- 
bris De Natura rerum^ de linguse usu, deque sermonis origine 
generatim disseruere, ita et Prodicum primum in opère ncpi 
a>u<T6wç, deinde magis in pecvAidiTi nepifvfrso^ avô/jwTrou libro, id 
procul dubio attigerat : quod modo summatim ibi tractatum 
audivisse Socratem arbitror , quum sese non posse de recta 
verborum ratione disserere diceret. Ex hoc autem quod subjicit 
arguere possumus id plane particulatimque demonstratum fuisse 
in quadam magis ad rem accommodàta disputatione , cui non- 
dum interfuerat, atque litulum habenti nepi ovoptarwv o^eôT/j-oç aut 
fortasse etiam nspl épiLnveloLç {de Interpretatione, sive potius, de 
interprète lingua (5) ) qui titulus Cratylo in codice quodam inscri- 

(1) De Natura rerum V. 1013, sqq. 

(3) Ib. 1106 , sqq. Attamen si Prodici dictum eodem sensu quo Plularchus 
accipianius. • îgnem optimum esse condimentum, « fortasse melius ex libro 
De Natura Hominis effluxisse credamus, et eleganter (xo/x(/^g, Plutarch. ) 
translatum ad sanitatem aut stomacbum, ut nos quoqne dicimus : « C appétit 
est le meilleur cuisinier. » Sed priorem sentenliam potiorem duco. 

(3) Galen. De différent, febr, 11 , 6. l. m , 332. — De Hippocr. et Platon, 
décret, vin , 6, 326. — De Physic. potesiat. II , 9, p. 106. 

(4) Ad Herodot. Epist. apud Diog. Laert. X , 75-76 , p. 633. 
(6) Horal. Ad Pisones , v. 110. 



- 52 - 

bîlHr(l) , qui eliam ab Aristotele , quanquam non eodem sen- 
su, usurpatus est. Quo in opère Prodicus de sermonis principiis f2) 
disceptabat , quserens utrum uaturae lege an hominum institutis 
constet , qua ratione veram verborum significaftionem , et explo- 
rata origine , et eorum quae fere similia sonant discrimine facto , 
possimus distinguere. De quibus scientia erat cui nomen fecerant 
«Statjsso-tv nspi ôvoporwv , et quîE eadcm ac ^iaips7Li ovopiàTwv , id est ver- 
borum interpretatio (3) , minime habenda est. Exstant hujus ope- 
ris, si non genuinis verbis fragmenta, at permulta de ejus ad hanc 
rem pertinentibus inventis indicia , quae ex Platonis dialogis , 
"praeserdm ex Protagora multi repetiere (4) , sed satis de istis , ut 
de quibus et postea nobis agendum. 

Ex quodam Phœdri loco arguitur Prodicus et rhetoricœ curam 
impendisse ; an artem scripserit, incertum quibusdam videtur (4) ; 
cur dubitetur, causa nos fugit. At scimus multos in bac arte ha- 
buisse discipulos, Euripidem, Theramenem , Isocralem, aliosque, 
atque in eum cavillatum esse Gorgiam, quod, nunquam verbis 
ex tempore factis , scripta tantummodo recitaret. Igitur credihîle 
est dicendi artem non secus ac ceteras suœ doctrinœ partes literis 
mandasse, quae, Callimachi tempore (5), quoniam ab illo rheto- 
ribus adnumerabatur Prodicus, adhuc forsitan exstabat. Ceterum 
ex hacsupersunt paucissima quibus quid sit rhetorica définie- 
bat (6) 5 praeterea apud Platonem (7) quid de orationis mensura opi- 
naretur, videre licet ^ et Quintiliano si fidem habeamus , id nobis 
quoque notum, quomodo inter dicendum. judices ut attenderent^ 

(1) Plat. edil. Henric. Stephan. l. I , p. 37^. 

(2) Doct. Lorenz Lersch, Die Sprach Philosophie des Allen. Bood. Koe- 
nig. 1838 , in.8o erster Theil , 15. 

(3) Elymologia seu veriloquittm (Cicer. topic, viii). 

{U) Heindorf ad Charmid. p^. 91. Jacobs ad Lachel. 338, Asl, I, 1, p. 
72. — Vid. Protagor. 204. C. D. 

(5) Welker, oper. ciial. § vi. Redekunst. 

(6) Apud Arisioph. Schol, ad Avium vers. 691. 

(7) Anonym, inter script, arlium quos edidit SpengeL 

(8) Phcedr. 353, C. 



ut faverent^ rogare praeciperet (1). Denique , eodera Quintiliaiiô 
auctore (2) , Prodicus inter primos qui communes locoé tractarintj 
fuisse dicitur 5 ex quo declarari eum brevibus definitionibus prse- 
ieeptisque, sicut poslea fecere Aphthonius, Libaniils, Theon, cete- 
riquedicendi màgistri, narrationis, chriae. refutationis et confirma- 
tionis exempla , quse 7r/307upa(TpiaTà vocant , subjecisse arbitror. Cuî 
(eonjecturae annuit AHstoteles în quodam Sophisticorùm Elencho- 
rum loco (3), ubi dicit rhetoricas alios, alîos veiro ad interrogandum 
comparatasoïationefe tradidîssediscipulis edîscendaâ, in quâsutri- 
que putabànt mutuos sermones sœpe numéro încidei^e. Ea quideni 
omnia fidem faciunt opinioni V; Doctiss. Eggeri, înter oratoriae 
arlis inventores PfodicUm recensentis (4). Non ioaodo autem rheto- 
ricam docuisse et scriplis et ofe Prôdiciim constat , sed et ipsum 
egregiuin oratorem, eloquentise civilife forensis laude praëstitisse. 
Etenim supra memoravimuà ex Platône et Philostrato cjuâiù bene, 
licet dissona voce uteretur, Athenien^ibuâ, acutissimis eloquentiaè 
judicibus, acceptus fuerit. Sed nihil prorsus exejus ad senatum, 
Judicesve orationibtis supeirest. 

Quae ad hominum môres, totamque vivendi rationem pertinent, 
et docuisse, secuti supra demonstravimiis, et scriptis ita compre- 
hendisse credimus ut Socrati placuerint , et in Menonem parce de- 
torta manarint^ atque etiam affirmât Marsilius Ficinus unam 
earum de quibus disputatur, virtutis deflnilionem, e Prodici scrip- 

(i; Quintil. IV, 1, 73* 

(2) Id. 111,1,12. 

(3) C. XXXIV. Hic ergo non agi potest de illis locis quos Àristotéles, ut id- 
^uiinr Gicero, qaasi argamentorum notas aut sedes et domicilia tradidit, sed 
de his rerum illustrium disputationibus, quales scriptas fuisse et parafas à 
Prolagora idem Gicero memoravit; in bac reigilurHardion, qui tam multa dili- 
genlerdeProdicocogilaviteiscripsit (Acarf^m. des Inscript, et Belles-Lettres ^ 
Mémoires t in-12, T.xxxvi) multum erravit, quum prions generis locorum 
tolam rationem repertam insiructamque fuisse a nostris veteribus sopbistis 
opjnatus siti répugnante Giceronis téstimonio, hanc disciplinam inveniendô- 
rum argumentorum xnventam ah Aristotete diceniis. ( Topic. I. ) 

[k) Histoire de la Critique chez les Grecs^ pi 71* 



— 54 — 
tis excerptam esse 5 sed quae sit , et qua iniiitalur ipse aoctoritate 
dicere omîsit. Quidquid id est, haud absurdum credere Ceium^ 
Democriti quidem, noD autem Frotagorae , magistri sui, exemplo, 
TTE/ît à/ser^j, non Trspi à^osrwv librum confecissc ; quum unam Virtutis 
personam in Herculis fabula finxerit, satis apparet eum, uti con- 
tendit Socrates adversus Protagoram (1), virtutem esse unani 
duxisse, etceteras quse vocantur virtutes, unius varias esse for- 
mas, et quasi ancillas comités que. 

Ex quopiam de his rébus seripto delibatum hnnc esse opiner 
eximium de amore flosculum', quem F/on/effio inscruit Jo Slo- 
b8BUs(2)aTheophrasto, utverisimileest, laudatum, « cupiditatem 
geminatam amorem esse , amorem vero geminatum insaniam 
fleri. » Quam satis commode explanavit sententiam Flutarchus (3) ; 
« Rectum esse aiiquibus visum est, a principio cupiditatem solum 
esse 5 si vero excédât, furorem. )> Frodico magistro assentit, ut 

SCmper, EuripideS : tô //atvsffGat 8'a^'îv s/}w; ^poroïg (i) . 

Forsan acroamaticis omnibus illis addenda est t)ratio de Vita et 
Morte^ quam Socrates în ^xiocho audiisse apud Calliam dicit, et 
cujus, sicut Echo, effata tantum recinit. Namquc hsec, ut extra 
vulgi opinionem erant , si quis eliminasset foras, abhorruissent 
omnes^ etenim Euripidi accidit , ut, quum e penu Prodicio hoc 
expromptum scenae apposuerit ; « nostram , quœ dicitur, vitam, 
moftem esse, » (3) Aristophanes, illc priscorum morum fidelis 
tutor et veteris populi interpres, aut ira aut ludibrio proseque- 
retur (6). 

Hoc in libro, cujus, ex iis quœ moribundo Axiocho offeruntur^ 
formam summatim restituere possumus, postquam exposuerat 
Prodicus nos non ad banc vitam esse natos, utpote qui non haec 

(1) id in Prot agora disputatur. 

(2) Semil LXii, p. /i02. 

(â) Quod amor non sit judicium, » ( Apud Slob. ibid,) 
[k) Stob. ibid. 

(5) Euripid» Phrix. fragin. apud Platon, in Gorgia, 300 A* — Cf. Stob* 
Sernit cxix; Cicer. De Republic, vi, 7, et alii, quos infra aflerimus. 
(Gj Arisloph. «aw. 1082; 1477. 



co'rpora suraus, animi vero divini , imniortalesque , taiitiiriî liac iii 
terra peregrinantes, el plus minusve in hoc corporis, quôd saepe 
duro pro carcere habetur, tabernaculo degentes, argumenta affe- 
rebat hùjus sevî dolores et diuturnos et vix levibits qUibusdara va- 
nisqiie gaudîis àdmixtos 5 atqùe, omnibus sétatis, ut paucis versi- 
bus àntea fecerat Sophocles (1), pcrlustratis vicibus^ ntillam cala- 
mitatibùs vacare monstrabat 5 cujlis in decursti) pôstquam eoèlestis 
illius cognatique iaetheris desiderio anitnum teneri, et quasi siti 
airderc, memoraveirat, eo veniebat ut per mortcm â ihalis, non a 
bonis abduci nos assei'eret, ut quaè miseriis exilioqùe finera affert. 
Ceterum mortem nec ad viventesneque ad defunctos pei^tineire ; illis 
enim^ qiiià in vita sint, morteni nihil adhuc esse, bis eam non ma- 
gis esse quam nondunà natis, quia non sint atque oninî sertsu ca- 
reant. Praèterea hoc potissimum argui mortem non esse malum , 
quod hujus Dii môrtalibus qUos maxime adanlavere, beneficium 
quam màtime piroperaverint. Haec omnia ^ niiiltis exemplis, poe- 
tarumque locis allatis probatai» posteà , sophistam imitati , et 
ethnici sapientes et Christianae fidei doctores -^ paucis immutatis , 
ut infra videbimus^ retuleire-, sed quod in hislaudatur, idem in 
Pfodico damnatUlr ; àdeo istud^ quod accrevit ei nomen sophistne 
etiam apud posteros quidquîd habuit optimum, in deterius vertit ! 
Ula sunt de quibus cum seléctis auditoribus et quasi sodalibus 
disserebatProdicus,qu8eque interioris cujusdam doctrinal haberi 
possunt ] verum, ut supra dictum est , mox fere omnibus imper- 
tita communicataque disciplina est, et inde plurima percrebuere, 
ita omisso magis ac magis auditorum discrimine , ut in Lyceo , 
publico Atheniensium ludo (1) , quidquid de externis bonis opi- 
naretur, exponelret, atque vera de divitiis proferre conaretur, 
« quales sunt qui utuntur , taies ipsis sint hecèsse esse ; itaque 
non cuivis bonum esse magnas opes habere j improbo cnim multo 
satius esse si sit pauper quam si dives , quippe cui per divitias 
latior pateat ad peccandum via. » Quse, quum subtilius quam sa- 
tis erat, disputari viderentur, multorum appositione exemplorum 

(1) OEdiv. Colon, v. 1-225 - 1538. 



— 56 — 

coutirmabat, considerata multis tnodis iraproborum vita, sicQt rem 
prius deducere conatur in eodcm dialogo Crilias , quem Prodîcî 
haud sccus atque Socratis auditorem fuisse , et primum tantorgm 
virorum doctrinis optime usum esse constat. 

Constat etiam ^ ut supra memoravimus , Iianc maie aceeptam 
esse disputationem , philosophumquc his qui aderant ita mentiri 
vi3um esse utnugatorem aut hariolum crediderint, deriserîtque 
quidam facetus adolescens a quo jussus estquid vellet expUcare^ 
Quod quaravis invitus faceret , mox jubente gymnasiarcho , inde 
abiit^ Socratesque, qui rem narrât, subjicit haec sese recen- 
sere , ut appareat quomodo homines aJfecti sint erga philoso^ 
phiam (1). 

Sedquaîdam, quae vulgo ederet, opéra ita conscripseratProdrcuSy 
ut, poetarum more, per fabulas puriselegantibusque verbis narratas^ 
omnibus placendo, omnes doceret quae sint vera hominis officia^ 
Quid deceat^ quid non, quo vîrtas, quo ferat error. 

His in libris quos omnibus ostcntare poterat (2) , populi opinîonP 
bus, nequaquam tamen posthabita veritate, parcebat. Cujus 
generis fuit illud quod brevioribus tantum Themistii verbis nobiâ 
cognitum est de Agricultura {nspi ysf^pyia;?) opns; sed qùale 
fuerit ex ejusdcm propositi orationibus quas postea Maximum 
Tyrius , Libanius, ceterique degeneris, sed pulcri semper aman- 
tissimac Graeciae Sophistie rhetoresque scripsere. 

Ex ea quam operis partis summam exstare apad Themistitim 
putem (3) , facile est intelligere non tritis viis processisse Prodî- 
cum annumerantem ( quod , Themistio judice , egregise sapien- 
tiae est ) pulcris agriculturse rébus omnia hominum sacrificia et 
mysteria et conventus et cserimonias, existimantemque inde 
Deorum benivolentîam in homines venissé et omnem pietatem 
manavisse. Quod adeo placuisse Socrati Xenophontive videtur ut 
îlle in OEconomico ea meminerit , dicens : a NuUa alia arte pri- 

(1) De his omnibus V. Eryx., p. 7^. 

(2) Xenoph. MemorabiL il, c. i. 21. sq(^, 

(3) Otat. XXX. 



— 57 — 
mitias suppeditari Diis rectius convenientes , vel festosdies majori 
cum copia rerum exhiberi^ » et infra : « Agricolas qui sapiunt... 
omnium fortuoarum suarum causa Dcos colère. » :1) Praetcrea 
toto hoc loco aliquid ex Prodici doctrinis et dicendi forma ductum 
esse facile apparct. Has neque aspernaïus est Maximus ïyrius , 
neque omisit, sed corrupit in oratione qua agricolas bellatoribus 
utiliores esse disseruit (2). Prodici opus et uberius et rei accommo- 
datius rhetorum posteriorum declamationibus fuisse loco declara- 
tur quem nemo adhuc animadvertit apud eumdem Maximum , 
ubi nempe de mensuris agrorum loquitur (3). 

Non modohaecet talia hauddcsiisse tractari ex Prodici tempore 
in scholis , atque inter oratorias exercitationes fuisse compertum 
habeo 5 sed et idem de virorum illustrium Deorumque laudibus 
dicendum. Ita, ipsa Prodici œtate, Acbillis Ulyssi collati et pro 
meliorc habiti encomium scripserat Hippias , et Socrates, in Pla- 
tonis Convivio eosmonet qui aderant, talia a bonis Sophistis vulgo 
tractari, et de optimo Prodico, utpote qui hujuscemodi librum 
ediderat , mentionejn injicit, addito se legisse sapientis cujusdam 
viri opus quo sal ad victûs utilitatem miris modis extollebatur , 
aliaque hujus generis multa reperiri laudibus celebrata. 

Prodicus igitur œvi sui consuetudinein secutus , Herculem lau- 
daverat in opère $umma arte composito, cujus mirum illum lo- 
cum nobis tradidit Xenophon , qui per totum orbem terrarum , 
Herculis Judicium sive Alcides in Bivio duplice nomine vulgatur. 
Xenophon , Platoni assentiens , pecnliare separatumque de Her- 
cule opus Uv77/^«f*P^ ^¥'' 'fo^ H/wex^souç), fuissc indicat ^ quod 
contra Horœ (n^aô? inscriptum^Bsse auctor est Suidas (4). Unum 
ne et idem variis titulis opus, an Herculis encomium pars tantum, 
aut etiam quod vocant Horarum sTrgtcTôowv fuit? Et primum, quid 
hocce ibi sonat vcrbum noat ? 

(1) Œconomic, v, 10, 20. • 

(2) Orat. XIV, p. 85. — Cf. Liban. Agrictdt, Laudat., p. 78. Paris, 
M.D.c.xxvii. CI.Morel. 

(3) Orat. xxiii, p. 133. 

(U) Voc. tJpôùiy.oi, iipui, — Cf. Eiidox. lonia, pag. 36ô. 



- 5^ — 
De liis omnibus. 

Grammatidi cerlant et adbac sabjudicc lis est, 
Hemsterhuisius se non posse quid velit vcrbum conjicere fate-^ 
tur. Geel (1) magnum quodd^m çle naturaet anni tempcstatibus^ 
exslitisse opus, cui inserebalur fabula, suspicatur, et Boettiger (2;, 
excogilal aliquam fuisse trilogiam oiimicam, cujus erat prima pars 
Herculis Deïectus ; secunda , Yita per labores acta , Virtute duce; 
lertia /w /)eos Cooptatio. Ranke (3) banc inseriplioneip (quod sane 
mirum est), spectare putat ad pulcritudinem quam Vitiositati at- 
tribuit Xenophon. Vir doct. denique Welckems, accepta Vi- 
nandi Pighii sententia (4) Horas appellatum esse librum opioatur 
a veris adulti matura pulchritudine : cui discrimini temporis ado- 
lesc^ntia hominis non inepte comparari solet; De Hercule autem, 
adolescente librum fuisse arbitratur. 

Haud parvi pretii fragmentum Hippocratis quod in Philonis li- 
bro De Miindi Opificio exstat (5) , omnem de bac re dubitationem 
mihi tollere videtur -, quocirca totum bue afferendum puto : « In 
hominis, ait, natura septem sunt tempora (n/sai) , quas setates 
vocant (HXtxtaç)', inf^ntia, pueritia, adolescentia et reliquœ. In- 
fans est donec intra septennium dentés amittat ^ puer, usque ge- 
niturae excretionem , ad geminatum çeptennium ^ adolescens us- 
que barbae hirsutiem , ad annum ter septimum ^ Juvenis , usque 
dura crescit totum corpus, ad quater septimum ^ vir usque unde- 
quinquagesimum , ad septies septimum 5 senior usque sextum su- 
pra quinquagesimum , ad octies septimum-, quidquid vero dein- 
ceps §equitur, ad senium pertinet. »> Inde non solum quid signî- 
ficet verbum npai , quod eodem sensu quo bIitlIkl usurpatur , in- 
telligi potest, sed etftmqualisfuerit operis summa. Igitur, utî 



(1) Hisloria crilic. Sophistar. 

(2) Hercul. in DMo, 

(3J De Aristophan. vit p. 260. 
^) lier cul, Prodic, p. 10. 

(5) Philoj». .Tndaci , De Mundi Opific. p. 2^. F^utct. Parisior. M.DC.Xf .. 
info. 



— 59 — 

perspexeratG. A . Cubaeus (1), qui lamen videtur Hippocratis locum 
ignorasse, varias vitae humanae setates descripserat Prodicus , et 
cuique œtali exemplar adhibuerat Herculero. Quod quidem (2) Pla- 
tonis verbis de Herculis laudatione a Prodico conscripta salis con- 
sentaneum est : sîn autem ea majoris operis particula tantum aut 
67retcroStov (oret, in eam haud apte quadrarent quac a Platone et Xe- 

nophonte apponuntur VOCabula , crv-yyppfxa , STrawov, (ryyy/jâystv. Prîe- 

terea quara hic servavit fabulam , eam ex scripto de Herculis lau- 
(libus excerptam esse satis clare monuit. Haud dubium ergo est 
quin Prodicus , in bac tabula , prima sive ab Hippocrate , sive an- 
tea a Solone (3) descripta lineamenta secutus, banc vitœ iraagi- 
nem efBnxerit : etenim in Solonis carminé bœc leguntur : 

Ad quae , tanquara ad primum fontem referri potest pars illa 
allegoriae , de qua disserimus , cujusque nonnihil veteres poetas 
attigissc manifestum est. Scilicet Homerus jam sub Veneris et 
Minervse personis monstraverat quô vertat vitium , quo ducat bo- 
minem virtus ; ut illi Paris, huic Ulysses paruere , sic unus libi- 
dini inserviens et sibi et suis exitium attulit, alter, continuos per 
labores, animi robore et prudentia fretus, gloriam felicîtatemque 
consecutus est. Sopbocles in fabula satyrica quœ inscribébatur 
Kphv; (4-) , id est Paridis Judicium , Venerem Minervamque vario 
modo et cultu induxerat 5 quarum illa eadejn ac Voluptas quaedam 
dea , unguntis delibuta , et spéculum sibi admovens , circa lautas 

(1) Xenophontis Hercules Prodicius , etc. 
(-) Xcnophon. Memorabil. Il, i, 21. — Platon. Conviv. 317, B. 
(3) In fragmento quod exstat apud cumdem Phiion. ibid. et Clenieot^ 
Alexandrinum in Su ornai. VI. — Idem fere legiiur apud Xenophont. : « ev ^ 

oï véoi ovj/oyffîv eï-zî Ty;v oCè.pirr,q oobv rpé^oincti » 

(U) Aihen. xv, 687, sett. 35.— Vid. et Sophocl. frogm. edent., Firm. Didot. 
MDCCCXLii, p. 363. De Venere et Minerva pro Voluplaie et Viriule babilis , 
conf. Ca»we«m quod in Thesnur. Hrandeburgic. descripsil Beger., inf\ 

MDCXCVI. 



— 40 — 
epulas gloriabatur (1) 5 haec autem , quae Prudentia , Mens , Virs 
tusqoe erat, sese praebebat oleo peruoctam et bene exercitatam. 
Idem etiam qui nobis ea tradidit , alibi Athenaeus dicit inde de 
Hercule et Virlu te fahulam expressam esse \îderi (2). Dicitur et 
Xelésilla argiva (3) Virtutem Vitiositatemque (4) depinxisse. Sed 
certius est Prodicum quod de duabus \iis explicuit, mutuatum 
çsse ab Hesiodo (5), apud quem jam Malitia (Roxôtu; ) Virtuti 
fAper^) opponitur. Quoniama Platonc, in brevissimo quideia 
Ipco (6) , conferatur oum poeta philosophas , eo adduci possu- 
mus ut et Prodicum Hesiodi versus attulisse credamus. Ceterum, 
Çeius ipse Simonides (7) in quodam cantîco similia quoque finxe-i 
rat quae Pythagoricaî Ikerae imaginem in memoriam revocant (8J. 
Prodicus quidem , qui tantam dédit operam poctis interpretandis^ 
ex omnibus ilHs fontibus aliquid fortasse hausit. Probabilius. 
vero est eum auditoribus , ut tune temporis maxime Graecis ea 
placuerit , quam oùjrt-foUocj vocabant , induisisse , sicut ceteri phi- 
losophie qui veritatem tali atque a patria religione minime aliéna 
amictu indutam producere solebant. Ceterum satis cognitum est 
quantum apud omnes Orientis populos, ubi nihil fere , nisi pau- 
cissimis vins certissima scientîa erat comprchensum ^ frequentala 
fuerit parabola, mythus, quidquid commentorum est. Aliquid 
etiam Prodiciae fabute simrle in Salompnis Praverhiorum libro 
occurrit, ubipraeter multa de duplici vivendi viatalia le^imus : 
« Die Sapientiae : Soror mca es-, et Prudentiam voca ^micam 

(1) Ibid. Vid. alterius EpiSoç nomiiie fabulae fragmep.ta, quse eadem fuisse 
aique ^pC^n videlur. 

(2) XII, 2, p. 511. 

(3) Scbo!. Ambros. Odyss. xiii , 289. 

(U) Ex emendatione Welcheri , xaxtav pro xa;.oxaya5tav legentis. Oper. ci- 
tai. S V. 

(5) Oper. et Dies , v. 285, sqq. 
* (6J Protagor. 205. F. 

(7) Clément. Atexandr. Stromat. iv, U9U. — Boissonnad. Lyric. grœc. , 
p. 73. 

(8) Auson. Idylf. xv ; Lactant. vi , 3 , p. 9 , r. n. Kdit, Biponlin. 

M.DCCLXXXYI 



— 41 — 

tuam... Considero vecordem juvenom qui transit per plateas... et 
iîcce occurrit ïlli mulier ornalu meretricio , prœparata ad deci-^ 
piendas animas, garrula et vaga^ » (1) et cetera quibus tambene 
congruit Voluptatis effigies apud Prodicum, ut inde hue transiisse, 
si fieri potuisset , videretur. Praeterea , in fine ejusdem Hbri (2) , 
Sapientia fere iisdem ac Prodicia Virtus , verbis seipsam com-. 
mendat , ad se omnes simili hortatu invitât, inimicamque Volup- 
tatem sub meretricis imagine depingit. Rursum , quod ad duas 
vias attinet , in illa Christi oratione quam in monte habuit , repe- 
rimus (3). Idem apud Graecos fabularum studium et usus ; siqui- 
dem quoties citra quod ratione mera perspicitur infirma et quasi 
puerili adhuc mente retinentur homines , veris fieta praetexere- 
consueverunt. Ea vel sapientissimis viris docendi usurpatavia est. 
Quo enim alio modo fieri posset , ut optime animadvertit Strabo , 
ut mulierum aut promiscui generis turba philosophica oratione 
excitaretur ducereturque ad religionem , pietatem ac fidem ? Istis 
igitur et talibus auditoribus non secus ac pueris ad hoc supersti- 
tione quadam ( SsK7tS««pvt«ç ) opus est , quae incuti sine fabularum 
portentis. naquit. Cognoscendi quidem cupidus homo est, sed 
plerumque non is est qui recto itinere meram scientiam petat ^ 
ad quam oportet , ut loquitur idem , fabularum studium aditum 
ei paret, et quasi toO pKvôàvstv farpqv offerat. Ab initio igitur disci- 
plinée utile est hoc modo humanam mentem inescari, progressa 
œtatis ad ipsarum rerum cognitionem adducendam , ubi satis fir- 
matœ intelligentise non jam istis narrationum blanditiis opus 
est (4). Eadem fere de iisdem posuit Olympiodorus : « Hac enim, 
?iit 5 fabularum via çx nuanifesto ad occultum ire liçet ^ (5) » et 
paulo post : « Ad animum nostrum referentur mythi 5 namque in 
pueritia imaginandi vim quae formis figurisque adhaeret, maxime 

(1) Cap. VII de Merctriciis iUectameniis.—yid, quoque de dupUci via,. 
cap. II et IV. 

(2) Cap. viii et ix. 

(3) Mauh. VII, 13, 1[\. — CL Luc. xiii, 2/i. 

{U) Sirab. i, p. 18, D, 19 ei passim. Paris, m.dc.xx. in-f». 

(5) Olympiod, ad Gorgian% Comment, apud V. Cousin, Fra^m» «^VvVXp- 



— 42 — 

viveudo sequimur. Inde mythorum usus , quibus animi inOrmi- 
tâs adjuvctur ; siquidem nihil aliud est my thus quam oratio falsa 
qua Veritas efiRngatur. » 

Quod veterum philosophorum vel optimos minime fugit ^ et 
Strabo , qui tam diligenter Homerum ab Eratosthenis Zoilique de 
fabulis ipsis criminationibus exemit , utpote quem vere philoso- 
phum esse, « non minus poetica virtuté quam vitœ civilis experien- 
tia ceteros superantem » , (c et vere philosophicum opus ( yt^<rôy>îpz ) » 
conscripsisse Judicat (1) , cum plerisque animadvertit ubique bene 
acceptes esse poetas jucunditate sibi fldem vindicantes -, sapien- 
tiam autem, nisi, superinducto aliquo fuco, adumbrata sit, repelli. 
Itaque et ab initie et postea philosophorum orationibus admissa^ 
fabulaî : quod iis societatis et quasi cognationis vinculum erat cum 
priscis poctis, praesertimque cum Homero et Hesiodo , apud quos 
jam mythes allegoriasque plus nimio quibusdam scrutari et ex- 
cuterc libuit (2), ïgitur quisque philosophus ( ut , bene notante 
ipso Aristotele, quodam niodo ytXopeoç (3) esse solet) fictif vera 
involvens, mythorum pastorem egit (4) , atque per florida fabula*- 
rum pascua deduxit animes, ubi veritate vescerentur. AÏ) hac prio- 
rum consuetudine minime abfuit ipse Plato, qui et nlultas suis 
operibus inseruit fabulas, et quam de Prometheo scripserat Pro* 
tagoras, nobis tradidit. Simili Xenophontis bénéficie , qui nihil 
hujuscemodi alias fecit , egregiam de Hercule Prodici fabulam 
Jiabemus. Quam profecto, ut legitur apud eum, nemo est qui ère- 

soph. t. 1, p. 322-323, iii-18, 1867. —.Cf. Mémoires de C Académie des 
Inscriptions^ i, 57, iii-12, p. 297. « De Cusage que Platon a fait des 
fables , par Tabbé Garnier. 

(1) Slrab. I, p. 2, B; 25, B, D; 2G , 271 et alib. sexcent. loc. 

(2) Is postea magis ac magis invaluit queic dicam furorem, baud dissimilis 
quam apud nos generis, quum qualibet depicta cœlatave imagine aliud quam 
quod ostenditnr significari \e\\nV{ La Symbolique) , baud minori adhibila in- 
^crpretandi subiilitate, qua veleres poêlas et philosophes Âlexandrinus quisque 
investigalor vexavit. ( V. Oiympiod. Ad Gorgiam, ibid., p. 365. 

(3) Metaphysic, 1, 2, 

(h) m Tioifisvu //v^wv. ,. Timon de Dcmocrito , apud Diog. Laerl. ix, ÛO. 



(lai (quod tameii sîgiùficat PhilostralUs ) ad verbum fuisse exscrip-. 
tam (1). î^ed rursum quis est qui non putet hune optimse fidei 
discipulum qui, ne magistri verba adulteraret, quidquid dixerat 
l'cceratve , notis exceplum servabat, illam, praesertim quum, in ore 
Socratis esset, Prodici narrationem quana fldissime retulisse, 
cujus, ut constat, studiosns, perinde ac Socrates ipse, auditor 
fuerat. Prœterea Jam notandum est id excerptum fuisse ex opère 
scripto, quod omnibus solebatostendere Prodicus, et multis modis 
novisse poterant Socrates atque Xenophon, utpote qui sœpe ejus 
recitationibus adfuere, aut etiam in manu librum habuer^. Sci- 
licet quod initio prsemonet Socrates se se quantum meminerit, 
ipsa verba afierre (2), quodque sub finem addit, Prodicum multo 
raagnificentius locutum esse, id ad dialogi verisimilitudinem com- 
positum esse opinor(3). Denique hœcomnino ab ea dicendi forma 
differuntquam usurpare solitus est Xenophon, atque id ipse in suo 
fie Venatione scripto plane declaravit, ubi suam quidem orationem 
forsan non satis esse verbis concinnatam , sententiisve continua- 
Jam cpnfessus est (4). 

Quid ergo velis hune illam scribendi similitudinem consectatum 
esse, potius qu^m unam alteramve Prodici paginam, si non ipsis 
verbis, at sententiis cum ordine et solita dicendi forma servatis, 
attulisse ? Quod si quis dubitare possit, hœc singula consideret, 
atque, ibi repertis omnibus quœ inprimis in Prodici oratione no- 
tata sunt, agnoscet hîc inser^um esse, paucis immutatis, egrégium 
allegoriae de Hercule locum. Quod quia postea necesse erit am- 
plius explicare, ut nunc est, sit satis. 

5uspicatus est quidam (5) Philonem judseum qui eamdem fabu-. 

(1)3« wTîoy/sâfOVTCs. » PhilOStr. Vit. Sopbist. I9 Upàhao^, 

(2) w^e ltW5 /«ywv^ oau èyot fjLiur/}jtxo:i, 

(3) Hoc neqae praetereundum, Socratem in média narrationecommemorare 
Prodicum. utpote' cujus quum sententias^ tuui ipsa quoque verba redclit; 

6k on'si n^sdof/.o^,, § 29. 

[Ix] De Venau xiii, 6, 6. 

(5) D. Hcescbel, in ISot, adPhilon. libi\ De MeretriciaMercede, ad cale: 
çdit. MDCXL, Parisiis. 



— u — 

lamilerata imitatione secutusest (Ij, ex ipso Prodici libro sua pe- 
liisse. Cujus ei notitiam venisse libenter credam, scd cum veteris 
philosophi vesligia pressisse, minime. Quis enim illum médium, 
quam oralori legem se dédisse gloriabalur, dicendi modum agoos- 
cere possit in hac immani ampliflcatione, ubi res quasi continua 
verborum proluvie obrauntur, aut per plurima qu38 idem fere 
signiflcant, circulatoria volubilitate, minutatim secantup, sive vir- 
tutis comitatum recenset, seu immensa ducentorum fere verborum 
série omnesvitiorum formas comminiscitur, nominatque, quibus 
animus, si voluptatis amator fueril, possit contaminari. 

Hic autem mihi non est in animo Prodici fabulam, qualis a 
Xenophonte traditur, exscribere. Quis enim meraoria non tenct 
banc speciosam animi picluram subHerculis persona effictam ? ubi 
juveni ac viribus pollcnti et sui jam prorsus arbitrii, quum ei esset 
necesse eligere utram Voluptatis an Virtutis viam ingrederetur, 
occurrunt duo mplieres, ambae quidem egregia forma, sed plane 
dissimili habitu, quae ad id quod cuique placet, allicere tentant. 
Juvenem prior alloquitur Voluptas, ostentatisque omnibus vit3B 
blandimentis, per suam floribus stratam viam deducere conatur. 
Sed quiquid divinse mentis in animo est, ut invigilat, « qusenam 
es, inquit, mulier? » et Voluptas, nomen Felicitatis mentita, 
paulispor hominem dulcissima spe sibi vindicat. Subinde vero 
tranquilla voce Virtus adest, animumque affata, neque laboribus et 
molestiis vacua gaudia, neque summam dominationem promittit, 
sed hortatur patrura vestigia premat, et quodcunque vivendi 
assumât genus, pium et caritate amicos patriamque amplecten- 
tem sese semper prsebeat, haud laboribus alienum, fortitudine 
prœditum, et cujusque optimse scientiaî avidissimum. Aspera qui- 
dem ut via est atque importuna, causam obtinuisse sibi fere 
gratulatur Voluptas^ animum profecto ea quae ostendit blandimenta 
virtutis molestiis sudoribusque prœlaturum. At respondens, alte- 
ram opprimit Virtus uberiori oratione, qua describit istas quas 

(1) Ibid. et Desacrificiis Caïniet Abelis, p. 133. — Cf. id. Legumsacr. 
Allegor. u, p. 72, et Demundi opificio, p. 38. 



illa suas vocat delicias, majoris quideni semper eraptas, «emper^ 
que satictate omissas, et quo omnium contempla affieiatur, et 
quam fœdam^ turpi atque operosa senectute terminatam degant 
œtatem qui voluptates in toto vivendi tenore sectati sunt. 

Contra quae, qualis sit ipsa pjCopriis coloribus se depingit, et 
qu3e pura conférât suis cujusvis aetatis amicis gaudia recenset, 
nec non quanta eos maneant prsemia, a Diis amari, ab amicis 
coli, apud posteros nobilitari, deos et ipsos fieri (1). Nonnullis 
Maximus Tyrius subjectis (2) : u Hercules, inquitj ut filium Jovis 
decuit, suopte probum ingenio, multa Voluptati sainte dicta, 
Viituti sese praebuit ducendum^ » et usque dum moreretur ( quod 
addit D. Basilius Magnus) eam ducem seculus est. 

mis verbis si 6a conféras^ quibus Xenophon concludit ora- 
tionem, quœ sunt : « Hoc quodam modo Prodicus Herculis sub 
Virtute institutionem perseqùitur, » (2) ea quae in ipsa Prodici 
scriptura subjiciebanlur, suspicaberCé Jam quid vetat quominus ex 
iis transiisse aliquid putemu^ in primum Dipnis nspl BKcràsiàç li^ 
brum, et plura in tertiam Themistii orationem?(3) Ambos enim 
ex eodemfonte hausisse perspicuum est, illum, nuUo auctore dési- 
gna to, hune a Prodieo ea accepisse ita referentem, ut summatim 
iisdem, quae narraverat Xenophon,. praepositis, susceptam a Vir- 
tute, quam tantummodo memorant alii, Herculis disciplinam ex 
eodem §criptôre continuaret. Ac Dion quidem Chrysostomus, ut 
res postulabat^ tîngit a Mercurio Thebis in montem excelsum de- 
duci adolescentem Herculem, cui, quum Divse Basileidos (id est 
Regiae Potestatis) domicilium etsubinde fere inaccessa Tyrannidis' 
penetralia inviseret , eae occurrunt duœ mulieres et vultu et ap- 
paratu et comitatu longe dissimiles ; atque interroganti utra ma-* 

(1) Haec verba ®sôv ye'.sadxi a divo Basilic afferuniur ut ex Prodieo eddcla/ 
{ùtç è-Asivou Xâyoç significaote) quae nasquam alias. 

(2) Orat. IV. initio. 

(3) hàyM, quod fere idem significat ac 5(^|«t/zi, luUpxo/xxt, Hemsterhasiu? 
iamen otwxst in codicibus esse monet, quod administrabat, ordinabat sîgni-^ 
ûcans, fere ad eumdem ac otûSxjt sensuni reduci potest. 

(6) Edit. Dionys. Pelau. Paris, 1618, \aU°. 



gis placeat , Mercurio , ah illa quidcm suuin , ait , allici animiini 
et detincri , qua; vet*e videatur digna quam omnes homines ce- 
lant , imitentuJrque • hanb autem tantum sui horrorem injicere , 
utpote permultis sceleribus fœdatam ut cam e scopulo vellel de- 
trudere et tali portento terras libeîrare. Quibuis cognitis, Jupiter 
orbem teri'arum regnandiiin comtnittit fîlio ^ qui tain Justa potcs^ 
tate usus est, ut geheris humani tutor côgnominatus fuerit (1). 

Ajiùd themistiiim àutem , ùt erat , opinor ^ in Prodici libre , 
inceptana vivendi viam sequitur Hefcules , cuî , ut semper adest 
eptima dux et magisti^a virtus , ex quodaitt excelso sùbliniique sue 
loco , omnia quae animo et nienti nequitiam ac perniciem afferunt, 
flagitia ostendit, contra autem ejus oculis subjicit ômnes bonas artes 
quibus usque ad Deos evchantur mortales. His (inibus universa 
cfontineidr hominum vita, Sed inter tara mùltas vivendi ambages, 
quam difficile, quamarduum, quam periculosae aleœ plénum, verum 
a falso dijudicare ! Ne a recto aberres ^ praésertim in magna foN 
luna , quot tibi providcnda sunt pericula ! Vix ingresso jam ob- 
Viam venit Simulatib, Vitiositatis contes, iîsdem legibus subjecta ; 
verum tamen non longius àbest Amîcitia ^ virtutis quoque et secîa 
et soroir. Regiôniim, quas inèolunt hse et iilaê, eadem fere spe- 
cies; facîlià errer. Qud ne fallatuf , Prudentiai diici quse nus- 
tfuam a se separatur^ discipulum commendat Virtus ; atque juvcnis 
per loca aspectn quidem similia ^ incolis autem dissimillima , de- 
iducitur. « Ostendebat subinde Dea clivorum aditus valde pares 
atque congruentes inter se ', iisdem (loribus pullulantes , iisdem 
plantis consitos, nisi quod illse perpétue vigent, ha; autem simul 
^tqiie sunt natae , marcuere. Tum ex utroque culmine aquae frigidse 
uitidœque properant rivis -, quorum alteri dulcede et benignitas 
totius fluminis est -, alter autem , si inferiorem gustaveris , dulcier 
tjuidem videtur , fontem vere propius accedenti amara dat vene- 
nataque pocula , per quse, si quis liquoris colore deceptus, os 
admoverit, distenduntur nervi, atque fiuntvertigines. » 

Istis et talibus quœ preximc sequuntur , majorera cultura ema- 
il) Dioiï. rbrysos. Oral. i. msi y3a»f;»/'/,-, 



. -^ 4f — 

tumque a Prodico fuisse adhibilum , (it de sua narrationo Xeiio- 
phon monet, arbitrer, sîquidem nountillain subobscuro Themis- 
tii compeodio facile animadvertas poeticum colorem , qualis rhe- 
loribus Graecis placuit, praeferentia. 

Inde jam viatori non esse cunctis mortalibus persimilis vitae fa- 
ciès videtur -, hinc Veritatis panduntur tranquillse regiones , quas 
pauci permeant fidèles scveraeDeae cultores, quorum in ore pla- 
cida eminet laetilia. Et inter illos, summo ex vertice, adaman- 
tinoque solio , sedebat virgo , haud formosa quidem , sed décora 
tamen , et prœ se ferens veram antiquamque pulcritudinem , 
qualis esse solet sîmulacris pristina arte fabrefactis. Pellucida et 
subtilis erat ei vestis adeo ut appareret multis partibus nudum 
corpus , sed corpore magis erat perspicuus animus. Ergo venera- 
tus eam Hercules, mulla prece rogat sibi semper propitia adsit. 
Juxta assidet Benivolentia , ministra Deaî , et Verus Amor, Ami- 
citiae famu^us , sine alis ^ sine jaculis , utpote qui neqUe lœdere 
cupit , neque avolare. 

lllincquam dispari habitu loca, quamque longe aliô et ingenio, 
et vultu iisunt quos visendos juveni Deaprœbuit (1)/ Pro clara luce 
nox et tenebfœ obductae 5 pro planis atque apertis campis, prse- 
cipitia et immensœ voragines, et ossium humanorum acervi, et 
mortiferorum serpentium circumfusa venena. Tune rursus adest Si- 
mulatio, ad Amicitiae similitudinem ore composito et ficto, facie 
fucata depictaque, et pro sereno risu, labris subdolo quodam rictiï 
diductis. Si quem prospiciat, occurrit^ blanda prece, amorisquc 
quadam specîe deducit. At quis comitatus ! quam turpîs ! quantuni 
horrorem incutit animo videntis ! Insidiaî^ Fallacia, Dolus, Per- 
juriuna potulans, audax, infidum, cujus Simulationi inprimis opera^ 
commendatur ; et, claudo pede, Adulatio, mal» Deae emissaria, 
praestigiatrix ^ et tristi, demissoque vultu, tardo incessu Pœni- 
tentia... 

Hic eorum, quaî tfadit themistius, finis 5 multa déesse facile 

(1) Aliquidsimilevide exEusebio depromplum apiidSlob. Eclog.Ethic, \\< 
p. 206. 



— 48 - 

Videâs ^ quânquam totum Piodici librum ab illo exscjriptum faissc 
miaime opinor. Haclenus tantum de Herculis inslitutione actum 
est. Postea, quomodo, ubi, lali duce, omnem vivendi cursum, 
omnesque labores et pericula didieit, firmataque œlate^ vir fuit 
inter viroS) quae prjeccperat Virtus studuerit exsequi, philosoplium 
narravisse verisimile est^, inde trucidata monstra (1), expulsos aut 
interfectos tyrannos^ et, quidquid scelerum erat, c terris ablatum. 
Denique, constituto Justitiaî regno, rirum^ Amicitia comitatite, 
rogum Œteum conscendisse, ut^ si quarn vitii labem traxisset 
animus, purgaretur igni, quodque purum acœlo acceperat semen^ 
purum eœlo redderet. Ita excedere ex hac vita Herculem, id est 
animum fortem vereque virilem, sibi jubentem inter piacula, nul^ 
lum edere gemitum (2), utpote cui virtus. 

In astra et ipsos fecit ad superos iiér (â). 

(i) liane vils Herculis snmmam apud MaiimUai Tyriuiii (OraL xxiiii) 
Vide; qui se contra Prodicum credere déclarai {Orat. xv) « Virum non ex- 
pertem fuisse volùptatis ; sed illius tameu quaé a virlute dalnr : quod, ut vi- 
dimus, non a Prodico abnuitur* » 

(2) Sophocl. Trachin, V, 1254. 

(3) Senec. Hcrcw/. CE^aci. V, 1942, sqq. — Cf. DudAnlbolog.epigrammat. 

i, p. 21 : T^vas àv Uyouç eïiioi ti.pu, oi.7toOeo6t'Jtoç*H.p^aiXéo'jç, 
1y}{ àpsxTii i^pôni x.TiK 

cum hoc Brodaei commentarid : « Excerpia sunt haec ex calce ultimi l'jthio- 
rum bymni, quae ad Prodici Herculem fortasse pertinent. — £i^ ibid. infra : 

Eis xb stùrà, 

loi x«ptv iÇsri/fiffîe rrôvo^ x t./. 

( Edit. Froben. Basil, m.d.xlix in-f'»). 
Vid. ad hujus libri calcem appendic. de Herculis Prodicil imitationibus. 



— 49 — 

CAPUT QUARTUM. 

De Prodici dicendi génère. 

Philoslratus , in jcjuniore illa de Prodico disserlatione , sese 
interrogans : « Cur , ait , qua lingua et dicendi ratione usus sit 
Prodicus significare enitar , quum eas Xenophon satis expresse- 
rit (1). Alio loco, allata îemulatione causa cur Plato sophistis ad- 
versatus fuerit , et , distinctis , more Prodici , vocabulis , ita ut 
multum ab aemulatione (yAoTt^ta) differre invidiam (yôovoç, 
paorxavta ) arguat , illo sane laudabili affectu motum fuisse at^ 
flrmat philosophum , ut et Grylli filiura ob Herculeni Prodi- 
cium (2). At Xenophon ipse nos docet « a Prodico sententias 
verbis etiam magniflcentioribus quam a se esse ornatas (3) » Id 
equidem pro confessione habendum credo , ut indicare videtur 
fxevTot , et comparativum vocabulurn iieyahtoTépoig quo facile de- 
monstratur eum hic esse conatum magnificentius solito dice- 
re , nedum reprehensionem etiam ironia obductam inesse putem. 
Tali enim dicendi ratione minime usuiïi fuisse Xenophontem ex 
ejus scriptis satis apparet , sed plerumque tenui (tVx^w ) , ut vult 
Marcellinus (4) , maxima quidem , ut notât Dionysius Halicar- 
nasscus , adhibita jucunditate , non tamen ea , quam oportuerit ^ 
pulcritudine {^}. Pulcritudine autem comprehendi ait magni- 
ficum illud dicendi genus , grave et severum , dignitate et suadela 
plénum (ô) , cum accurata numerorpm et modorum ratione (7), 

(1) Sophist. vit. I. 

(<9) Kal 6 Toû Tp'jXXov ftXorifisXroLi izpbç rèv roï/ UpolUou H^ax/c'a. [Epist, ad JuL 

August, ) 

(3) Memorab. II, i. 3^. 

(k) Vit. Thucydid, 60. edit. Didol. 

(5) De Composite verbor. x. p. 71. 

(6) Ibid, XI. ÛTrà 2s TÔ xxXbv ràrrca rriv fisyxXoirpinîiotv x.r.h 

(7) Ibid. sccl. XVIII . p. 135. 



^ 50 -* 

Atque accepimus a Maximo Tyrio Prodici orationibus et scriptis 
eam prœcipuc inesse dicendi pulcritudinem (xa».t)x>7tav) , qu», 
auctore Dionysio , prœsertim in gravibus et amplis numeris cons^ 
tat, et in funebri Thucydidis oratione maxime eminet (1)- 

Inde satis patet quod laudatur in Prodico grande et pulcnim 
dicendi gegus, id non fuisse ventosam amplitudinem , neque co- 
lorera fuco mentientem, sed virilem fuisse et sanctum et aptis 
translationibus et justa verborum compositione magniflcum orna- 
tum. Scilicet id neque omittendum quod unum sibi apud Plato- 
nemTÎndicat Frodiciis, « justum orationis invenisse modum (2). » 

Jam Themistius id in Prodici laude ponit, eum prof)rie et 
emendate esse locutum (3) ^ atque Thucydidem auctor est Antyl- 
lus (4) , ejusdem curiosam orationem plerumque aemulari, Hanc 
autem egregiam et vere atticam dicendi formam paraverat Ceius , 
in primis quid recte significarent verba summa diligentia scruta- 
tus : unde etiam manifestum est quam longe a sophistis distaret 
quibus, ut notât Aristoteles (o), pulcrum erat translationibus 
ambiguis abuti, ut fucum facerent. Prodicus vero res signis certis 
comprehendere volebat , per quae dilucidius, apertius, acrius, et, 
uno verbo , significantius exprimi possent. Sed incommode acci- 
dit ut fere tantura modo ex veterum opinionibus de his judicare 
possimus. Marcellinus quidem nos monetse notasse (6\ (quod 
certe argumento est eum in manibus nonnulla habuisse Prodici 
scripta) deprehensas in ipsa Thucydidis librorum scriptura Prodl- 
cias locutiones : quas quod posteris tempus inviderit animadver- 
siones in primis dolendum ; sed tamen, summa adhibita opéra, ali- 
quol hujus imitationis vestigia in sermone Thucydideo deprehendi 



(1) Jbid. —Cf. Demclr. Phaler. De Elocut. p. 31. (Rhelor. Select. Oxon. 
M.DC. Lxxvi, in-8T. 

(2) Phadr.yoÔ, D. 

(3) Thcmisl. Orat. iv. p. 113. 

(6) Apud Marceliin. in VU. Thucydid, 56. 

(5) Metoric.ui, 2. 

(6) Schol. ad Thucyd. Ib. IV. 135. p. 89, cdenU Dkloi. 



potuere (1) , ita ut, si imn usque quo paluerit intelligere detur, 
at eam ad hune certum praefinitumque vocabulorum usum, cui 
prœcipuam impendebat curam Prodicus, aliqua parte pertinuisse 
videatur. Illis igitui* coUectis iûdiciis , ^uale sibi Ceius compo- 
suerit dicendi genus, in plus minusve mutilatis aut adulteratis, 
qu3e ad nos tantummodo pervenere , reliquiis inqniramus , ut ex 
confusis attenuatisque sonoribus , qualis in reraotiore loco eflB- 
ciatur concentus , intelligelre nitimur; 
In Virtutis oratione apud Xenophônteni iegimiis : « Ttç 8'av col h- 

yovoTj Tt TTtO'Te'Jasts ; Ttç 8'av Seo^vyj tivoç è7râpxs(TÊisv ; vi riç av ev <j)^vwv t,oO 
(ToO 6tà(Tou ToXpf^(TStgv slvat ; ot vg'ot fASv ô'vTSç Toï; cwpcertv à8vv«Tot sltrij npzi- 
^yjTZpot Se ysvo^svot ratç '«pvp^aîs àvôyjTot , ctTrovwç ^èv 7t7r«pot Stà vsotvîtoç y£/3Ô- 
pisvot, gTTtTrôvûùç Ss aù;^pvîj50t 8tà 7'Â/îwc TrsjOwvTeç, toîç pièv TTEnpdyyiévotç ato";^j- 
vôpsvot, rots os TT^aTTo^'voiç ^apuvô^fJOL^ rà pèv y<8ia sv T'â vsôtîjti StaS^àowvTgç, 
rà Se ;^a).£7rà stj 70 y-^paç aTroGéfzsvoii Eyw Ss àùvetat fzèv Ôsotç, âuvst^txi Ss àv- 
BpûnoLç Totç àyaGotç* g^yôv Ss )(aXov ours Ôstov ourg àvG^wTrtvov x^/^k sf^^i^ yiyvgrat. 
T£pi5u.at SI ^àXtffra TravToov xott Tra^à 6goïs xat Trapà àvô^cÛTrotÇj o«ç r^ar-^xâi, àya- 
TryjTYj pgv (Tuvgpyo; Tgp^vtratç, Trtdrvj Ss yij).aÇ oixwv SgerTrôraiç, gùptsvyjç Ss Tracaff- 
ràrig otxs'ratç, àyaôvj Ss cjXkh^Tpvx twv zlp-hiii ttovwv, ^s^xtoi Ss t65v sv 7ro)ipf;i 
(jv^pM/pç epycûv^ àpixîTY, Ss yt^taç xotvwvôç. )) (2) 

Profecto nemo est qui in istis talibusve non agnoscat curiosam 
illam et quasi fabrefactani elocutionem qua tantopere delectaban-^ 
tur teretes religiosseque Athenîensium aures, et quam ipse invi- 
debat Gorgias , summus ille dicendi artifex , aptam et quasi ro- 

(i; Spcngel, Art, scrip., p. 50, sqq. Locis a dociiss. invesligatore allaiis 
plurima addere licetquae vel Ie?iter Tbacydidis libres evolventibns occurrunt; 

ut libr. I, 42 : « Kal fiij vo/iw*] dtxaca fiïv xàBs Xéytadutt IbfifopA 5è, &l Tfo>f/x»î«t 
«Ua «rvai* xi te yàp ai^fspov, iv w âv rtç OA^tmic. à^KpTÛvoi, fi&Xma ïnrtni Cl 77 : 
A8ixoû/*evo( TS, w$ loixîv, oi &vOp(aioi jxSîlXov èpyi^ovzal yj ^laÇôfAivot, -rà /jJkv y«p ànb 
Tou Ï70U Zoxsï ■nXeo'jtxrsî9d(x.i' tô Sk otTià rou x/îsîttovos xaravocyxâÇeffôat et IIÏ, 
42 : « No/x^Çw Se 8Û0 rà èvavridifixroL tùSouXia eivai, Ta^Oâ re xal èpy^,v wv rà uiv, 
fjLST àvoleci fiXsi ylyvioOai, rb £è, fiixà «.•naiitualaç xal êjOa^fût'gTds yvdi/xriç. » 

Noone haec tam accuraie distincta aut deGnita vocabuia , qualia fere apud 
neminem alium invedias , in memoriam revocanl illam dicendi consuetudinem 
quam quadam cavillatione expressit Plalo in Protagora, et alibi ? 

(2) MemorabiL 11^ i • 31-32; 



-• 52 — 
tundam verborum compositionem. Hi saûe sunt numeri generosi, 
ut loquitur Dionysius (t) , graves et ampli , e quibus cflQcitur 
structura majestatis plena, stabilis, et magnifica , quam postea 
vel maximi sunt semulati oratores, atque cujus tanto studio ipsi 
descripsere leges Tullius et Quintilianus 5 ea est sine dubio quam 
pseonicam constructionem vocat Demetrius (2) non paeonibus 
quidem exquisite constantem , scd paeonicum quiddam tenentem, 
grandem simul et accommodatam orationi , utpote in qua con- 
cinne temperatae longis brèves syllabae prodeunt. 

Hic et facile mirere justa arte disposita quae jam ab hujus aetatis 
oratoribus nimia aliquando curiositate adscita fuereelocutionis or- 
namcnta, quibusque paulopost similiter desinentibus (ôpiowTgXsvTocç) 
simililerque cadentibus (o/zotOTrTwrotç) nomina fecere rhetores. His 
vero valdius placetincredibilisilla verborum varietas. etperacutus 
diligensque delectus, quem prœcipuas in ter orationis dotes ad- 
scripsere multi (3j, atque ipsius eloquentiae originem esse vo- 
luere (4). Inde eminet mira, et quam sibi merito gloriabatur, in 
verbis distinguendis Prodici solertia : cujus haec tantum inter plu- 

rima Sit Satis nOtare exempla : «yaTrvjTvj aruvep-yo? Te/ylzixiÇj sù^svàç Traoz- 
crartç otxéraiç, gv eiprivri ayjklrinpux, ttovwv, Iv noléy.cô cûpt^ap^oç e/S'/wv, c^ùioLç 

xotvwvôç. Sed ante omnia, afferenda erant quae varias notionis -^Sovvjç 
partes varie signiûcant vocabula : -xap, TgpJ/tç, gùy/joo-uwî ; namque, 
quum id Prodici exemplum adducat Aristoteles (5), satis ostendit 
de Hercule libri partem fere ipsis verbis a Xenopbonte fuisse ex- 
scriptam. 

Hujusce generis dicendi copiam et décora in oratione de Vita 
et Morte perspicere licet, cujus ab ore Socratis, in Axiocho^ non- 
nuUas, ut loquitur, etquales redditEcho, imagines (àTnjx^^AaTa ) ac- 

(1) Loc. cil. XVIII , p. 135. 

(2) p. 31. 

(3) Theophrasi. apud Dionys. Halicarn. Isocr. Vit. m. 
[h) J. Caesar apud Cicer. Brut, lxxii. 

(5) Topic. 11, (3, p. 114., ediu Buhle. — Cf. Herinias in Platon. Phœdr. , 
AsL, p. 191. — Aliquid simile exslal in Protag, , p. 204 , D, 212, G, ubi mi- 
nime dubitandum quin Prodici tnodum referre volueril Plato. 



cipimus (1) : sed illa minus certa sunt et sœpius confusa-Hnea- 
menta. Scilicet ^schines, quem ferunt hujus dialogi auctorem, 
uteodera, quoapis illa atlica, non satis pollebat artificio, haud 
is fuit qui tantam dicendi magnificentiam subtilitatemque red- 
dcret(2j. Attaraen nonnullis locis graves jucundosque Ceii phi- 
losophi spiritus sentiraus immisceri, ti disjecti membr a ordiions 
agnoscere possumus : ut ea sunt quîB de obnoxiis aurœ populari 
viris pronuntiat : 

« AIXti TvohjTi^YtToç TToXtTStà Stà ttôcwv g^aûvsTat Sewwv ^ tyîv psv yoLpoci typxitJd^ 
(fkcy^vYiç Stxvîv, TraXXopévïjv xat c^'y^TwSïî' tyîv Se àTrÔTfiuÇtv, ccXystvvjv i^ai ôovà- 
Tcov ^vpito'v )(eip(o, Ttç yàp av eù8aip)V'^o'6ts nphç oyrko'^i Çôiv, d TroTrTnftrÔetïî xat xpo- 
TïîQstvj, 8-^piou Tratyvtov Êpi6a)Joa£vov, (ru^tTTO|xsvov, Çvjptoupiwov, 0v^ Jxov, g^eoupwov ; 

gTrStTOt'/S, TTOO TÊÔVVJZS Mt^TtàS'/JÇ ; TTOO Se 0£p(TTOxXy/Ç J TTOO S'E^tà^Tv?; 5 TTOO 8 Ot 

TTjOwvjv paiTtXgtç xaî cTparriyot ; (3) 

Igitur, veterum et nonnullorum ipsius œqualium judicio, Pro- 
dicum non modo eleganter enucleateque, sed et ornate et gra- 
viter et copiose, alque uno verbo, attice, ut postea Lysias et Iso- 
crates, dixisse colligere possumus. Quod ne plus aequo affirmari 
videatur, liceat hœc tantum repetere quae jam haud semel ex Pla- 
tone libentissime memoravimus, Prodicum apud Athenienses con- 
cionantem, maximo omnium plausu comprobatum esse (4), atque, 
quod ab eodem Socratico accepimus, eum atticam eloquentiae 
formam adeo mente excogitatam tenuisse, ut Lesbios scriptores 
tamquam barbaros exagitaret (5). 

(1) P. 729, F. 
,(2) Hermog. de Form. Orat. Cap. V. 

(3) Axioch. 730, EF, Christophor Meiners jam pridem notavit in hoc dia- 
logo nonnuila inter se dissimillima contineri, ita ut cum pessimis optima mis- 
ceantur. (Judic. de quibusdam Socraticorumreliquiis, in Mschin. Sa- 
eratic, Fischeri. Lips, 1786, in-8, xl-xli. 

(4) Hipp. Maj. 96, B. - Cf. Philosir. toc. cit. 

(5) Protagor. 206, B. 



— 54 — 

CAPUT QUINTUM. 

De Prodici doctrinis quw ad Deos^ animum et mores spectant. — : 
Ejus logica, rhetoricaqv^ pïacita. — De quibusdam quœ falsa 
ei adscriptçe sunt^ opinionibus. 

Fateri tamen non dubito non Prodieum audaci aut féconda, 
quali Plato vel Aristoteles mente, praeditum fuisse 5 neque iù illo- 
rum esse ingeniorum numéro, quœ , novis opinionibus allatis, et 
quasi copiosis veritatis fontibus apertis, seterna suî in hominum 
memoria vestigia reliquere. Equidem libenter crediderim eum 
satis habuisse, si quidquid optimum ceteri antea prodidissent , 
selectum comprehenderet, atque eleganter et dilucide exponeret, 
omnibus qusa ad usum , potius quam ad purani contemplationem 
pertinerent , undique collatis. Tgitur, placitis ejus et doctrinis 
prope nihil intentati pree se ferentibus, discipulos quidem multos, 
ut qui optima optime docebat, sednon quam vocant scholam ha- 
huit. Inde facile apparet cur, excepto de Hercule libro, raro 
exscripta sint Prodici opéra , et quae ei placuere , haud sœpe in 
posteriorum scriptis, apertesaltem etnominatim, afferantur. Adeo 
tamen etiam nunc multa hujus copiosae et splendidœ doctrinarum 
mensae (1), ut loquitur Socrates ille quidem Platonicus, super- 
sunt frusta, sivc mavis, frustula, ut, quemadmodum potuimus 
pleraque Prodici scripta recensere, sic plurima qu» de maximis 
rébus ipse per se aut cum aliis senserit, et colligere et perpendere 
queamus. 

In quibus id primum sane locum obtinet quod docuit de Diis : 
de quo nihil ante Ciceronem reperimus, et, quod ille nobis tradidit, 
paucioribus verbis compreheoditur : « Quid Frodicus CeiusPjqui 
ea quae prodessent hominum vitae , Deonim in numéro habita esse 
dixit, quam tandem religionem reliquit? w (2) Item postea Sextus 

(1) Tim. 526, B. 

(5) DcNat. Deoi\ I, /|2. 



— 55 — 
Ëmpiricus, nonnuUis tamen explicatis : a Prodicus autem Geius 
solem dixit et lunam et fluvios et montes, et, in summa, quaecum- 
que prosint vitae nostrae a veteribus Deos existimatos esse, prop- 
ter utilitatem quseex iis accipitur. Quomodo JEgyptii Nilum^ et 
ideo panem existimatum esse Cererem ; yinum vero Bacchnm 5 
aquam Neptunum -, ignem Vulcanum 5 atque adeo nnum quodque 
eorum quœ sunt in usu.w (1) Eadem Minutius Félix (2) et Athena- 
goras (3), hic tamen fusius, sed Prodici non apposito nomine, te&- 
tàntur. D Epiphanius tandem nescio e quo fonte aliquid dilncidius 
expressum hauserit, quod hue ipsis verbis afferre oper» pretium 

est r n/3Ô8txoç nç réatTo^pct, trToiyjÏK ôsoùç xaXst, eira. riktov xat ffs^-^v* ex yà^ 
TouTwv nâxTL To Ç&)Ttxov e^gyav xtnâp^sfj (4) . )) Namque Otsi « Ufi6^iy.6ç rtç » 

dixerit, quod hominis ignorationem aùt opinionis contemptionem 
ostendit (5), postrema esse ipsa Prodici verba credibile est. Sed 
verbo tuùbï erravit, quo Prodico eam adscripsit de Diis quam vulgt 
fuisse opinionem contenait philosophus noster, et causam cur dé- 
mentis obvenerit nomen et honor divinis. Igitur ex istis omnibus 
testimoniis videtur Prodicus explicare voluisse undé quos vocant 
naturaîes^ facti sint Dii, quemadmodum postea Deorum anima- 
lium rationem dare tentavit Evhemerus (6). 

Quum apud omnes antiquissimos homines elementa, et quot- 
quot sunt naturœ vires, deinde quidquid humanœ vitae prodest, 
pro Diis habita animadverterct Prodicus, et quos Phœnices atque 
^^gyptii, reliquae humanitatis ductores, sx^^pysTaç nominavere (7), 

(1) Contra Mathematic. MU. 

(2^ In Octavio. — Biblioih. Palrr. III, p. 247. — Cf. Lactani. II, 5. 

(3) Légat, pro Christian. - Vid. Dissertât. NIcolai Le Nourry, in Appa- 
ratuaclBibliothec. maxim. Veterum Patrum. T. II, p. 171-173. 

(U) Advers. Hcsretic. IlUT. ii, p. 1088. Paris, 1622, M. Sonnius, in-P». 

(e5) Quanquam D;v. Augusiinus de nobiliillo Tullio quem satis novit, cujus 
dam Ciceronis dixit. Confess. III, iv, 1. 

(6) De hoc Deorum discrimine, Vid. Labeon. apud Serv. ad III Mneid- 
V. 168. --f Cf. Diod. SicuL apud Euseb. Praparat. Evangelic. II. 2 ; Cicer. 
De Nat. Deor. I, Philon. Bybl. ex Sanchoniat. apud eumdem Euseb. ibid. !• 

(7) Phil, BybL ibid. et totum Eusebii primum librum vide. 



— 56 — 
banc retigioneiD dignam fuisse opinatus est quam coleret primo 
quasi ortu horainum genus; sed, ut erat veritatis amantior Prota- 
gora dicente de iisdem Diis « se nescire sint an non sint, » disci- 
pulos docere statuit haec elementa, et, quodcumqae, ut loquitur 
D. Epiphanius, in natura vitale est, nullam vim aut virtutem in 
se per se habere, sed eam ducere a primo quodam et communi 
omnium rerum principio et fonte, qui vcre Deus et unus Deus 
debeat existimari (4). Hujus quidem Dei virtutem et potentiam 
perpetuis beneficiis per diversa naturœ elementa partesque homi- 
nibus manifestam fieri. Eorum autem mentem, quum esset imbe- 
cillior, densioribusque tenebris circumdata et oppressa, quam ut 
cam ipsam intelligeret,citraprimam omnium causam stetisse, cau- 
sasque secundas et sibi proximas, solem, lunam, ignemve, aéra, 
tellurem, aquas, quosdam homines, et, ut quibusdam placuit, 
pecudes, pro diis coluisse,cultu atque reverentia auxisse(2). Pro- 
îecto, qui talia docebat Athenis, coram Minerva et Jove, ceterisque 
Diis, is, ut par erat, « nullam, ut vult Cicero, religionem relinr- 
quere, » visus est, aôsoç que esse perinde ac Anaxagoras, Socrates, 
Euripidesque argui potuit. 

Quod omnium, qui dicti sunt physici, philosophorum crimen 
fuit : satis, V. g. innotuere Empedoclis versus : 

Tso'O'ajOa yàp ràvrwv pi^M^tOL rpiôTov àxous' 
Zsùç àjOY'/jç, HjO>7 T6 ysjoicrêto;, ^S'AtSwvei!>ç, 
Nyiortç 0*, yj Saxpvotç TÉ^yet Xjooûvwpa jBjOOTStov. (3) 

His omnino congruit Prodici sententia : quam maie acceptam. 
fuisse Aristophani (4), diligentii^simo priscarum Athenarum pa- 

(1) Sic et de primo rerum principio et auclore colligil TImsus Locrensis in 
ibr. -nifi fùascaç apud Euseb. laudato. (Prœparat Evangelic. xiii, 23. ) 

(2) Vid. et quaB Euseb. (ib. II, 2) ei Diodor. sicul. eicerpsit de antiquis 
iEgyptiorum et Graecorum religionibus.— Cf. Platon. Cratyl, 263, B, — 
Manelh. Natural. Epitom, ei Hecalsus, 1** De Philosajyh. Mgypt, libre, 
apudDiogen. Laerl. Proœm. 10-11. 

(3) SextEmpiric. C(?nrr. Mathematic.^V, Plutarcb. Placit. Philosopti. I, S; 
Dliog. laert. cum noiIsMenag. viii, 76; Stob. Eclog, physic. i. xii.. 

\!\) Vid. Aves, ioct. ciï. 



troiio, liaud sanc absurdum est; sed valde dolendum quod Plato 
poetae assentiat, lacessita, quam fingit, eorum impietate, « qui 
non credunt esse Deos quales credere leges jubent. » (1) Num 
ipse et Deos taies esse credidit , quum in Philebo (2) confi- 
tentem Socratem inducat, sese priscis assentire qui dixerunt: 
omnia a mente exornari mundum consideranti, et solem et lunam, 
ceteraque sidéra omnem denique cœli circuitum (3). Opinionis 
tamen vulgaris id retinuit ipse Aristoteles, quod vere divinitus 
traditum esse ait, npô^Tocç oùŒtaç esse deos (4). 

Ceterum mihi quidem haud alia ratione constare posse videtur 
illa tam celebris de Diis Prodici sententia : « Quos colitis et vene- 
ramini, optimi auditores, hi non magis quam vos ipsi, Dii sunt 
habendi, sed opéra Dei, sed quasi ejus benefîciorum ministri. 
Memoris benefîciorum animi error est, error tamen et peccatum, 
si pauper cui opitulamini, vesti qua tegitur, cibo quo alitur, non 
vobis benefacti auctorîbus, gratias agat. » Igitur si cui videri 
possit aôÊo; fuissc Prodicus, certe a nobis Christianis ea nominis 
infamia non est afficiendus (5). 

Equidem non majori argumento conlîrmare putcm Deos nequa- 
quam a Prodico negatos fuisse, quod eos haud semel in libris de 
Hercuîo et de AgricuUura memoravit, quippe quos libros dixi 
extra scholam procul dulno fuisse édites, atquc ex iis esse in qui- 
bus coutra vulgi opiniones non repugnabat pbilosophus. Atta- 
jnen pretium opene est, notare eum nusquam in iisdem scriptis 
vulgarium Deorum nomina afferre, sed numina tantum laudare 

(1) Leg. X. p. 666, D; ubi loci Aristophanem de Socrate et Prodico imitari 
videiur. 

(2) P. 79. E. 

(3) Vid. et id. infr. de elementorum apud nos utititale. 

(k) Metaphysic. edit. Duval. xiv, 1 . — Cf. Xenocr. apud Stob., Eclog. 
physic, I, 3, p. 5-10; et StoiCi ibid. p. 60. 

(5) Alheum fuisse Prodicum negarunt niulti recentiores, inter quos vid. 
ReimmaLP. Hislor. Atheism. c. xvii, § 5, p. 132; — Brucker, Hist. crilic. 
philosaph. pari. ii. lib. 11. c. xi. nol, ; — De Gerando Systèmes de philo^ 
Sophie, \k, p. 96. et alii. 



- 58 — 

quibuscum versalur Virtus, et quibusi placet et Pietas et Labor et 
quidquid hominibus optime prodest. Quin ex libro de ÂgricuUura 
quod superest, id ipsum memoria beneficiorum fere totam constare 
religionem docet (1). 

Ad ea quae de Diis sensit Prodicus facile referuntur ejus de 
animo, de vita ac morte opiniones : animo inesse divinnm aliquid, 
quo juvante, tanta moliri potest ac perficere, omnem rerum natu- 
ram intueri gaudet, et cogitatione complecti, atque cœlnm ipsum 
Deosque contemplari. Hune aatem divinum spiritum, quod in 
corporis carcere includatur, dolere -, inde semper ad cœlestem 
patriam evolandi cupidilate ardere-, scilicet cum corpore con- 
junctum, ejus omnia mala perpeti^ quibus morte liberatum, ad 
veram immortalitatem tandem pervenire. Post mortem enim nul- 
Jum superesse aut doloris aut lœtitiîB sensum, neque quidquam 
quod corporis sit et terrae. Itaque haud absurde dici posse neque 
ad vivos, neque ad vita defunctos mortem pertinere (2). 

Hasce de morte opiniones (quae sunt inter pessima optimis, ut 
^dixit Christ. Mcinersius, in hoc diatogo immixta) in deterius ver- 
terunt Epicurci, quum eas temere ad animi mortalitatem pertinere 
crediderint (3). Sed mukisaliis aliter visum est^ atque haec ipsa 
tam bene excogitata esse nonnulli existimavere, ut ea pro suis 
habuerint. Quos si modo enumerare velimus, immensum fiât 
atque tota ex Philosophie historia depromendum. Sed quem 
fugit inde plurima primo Tusculanarum Quœstionum libro adscita 
esse, quae, ut videtur, minime fastidiebat Tullius? Et, quae sint, 
describente Prodico, vitae incommoda, infantisque hominis imbe- 
cillitas, haud secus meminisse Plinium majorem, qui cetera 
déprava vit? (4) 

Eadem et optimo Plutarcho adeo placuere, ut Apollonio filii 
mortem lugenti, ut jam antea Hippocli in eadem fortuna versanti 

(1) Themisl. Orat. xxx. 

(2) De bis omnibus Axiochus adeund. in Platon, oper. 729 sqq. 

(3) Vid. postcaquae Lucreiioct Plinio niajori de iisdem placuerint. 
ik) IJist. Mundi vu, 1 ; 56. 



— oî) — 

Crantor, in consolationem affercnda judicaverit. Utrumque etiam 
Prodici sapientiam compilasse facile credideris, si Plutarchi libel- 
lum perlegeris ] usque adeo eaedem quie in Axiocho, consol^ndi 
rationes hic passim reperiuntur. Quin fere ad verbum nescio quis 
Teles locum de vitse incommodis sibi adscripserit in quodam De 
Vita libro, cujus fragmenta apud Stobœum exstant (1). Ceterum 
6atis ei placuisse Prodici opéra videntur^ namque mox nobis locus 
erit notandi eumdem Teletem aliquid Herculis allegoriae, oratio- 
nisque de Divitiis subduxisse. 

Multa etiam apud Euripidem occurrunt quœ Ceii magistri doc- 
trinis vel moralibus imbutum eum , innutritumque esse arguant *, 
ita, quum Theseus in SuppKcibm^ (2) « quidam, inquit, mala 
dixit plura esse hominibus mala quam bona , « quis non signifi- 
eari Prodicum p.utaret , quem Euripidi (ut erat ev0up>îfiaT£xôç ) pul- 
çrum fuit refellere? Neque enim fuit injucundum Atheniensibus 
quiorationi de Yita ac Morte apud Calliam habitae adfuerant, 
talia in theatro disceptata auscultare, prœsertim quum poetis 
scenicisy ut epulas potissime amatas auditoribus apponerent, 
controversias fabulis inserere mos essct (3). Idem Theseus infra : 
« Unde quodcunque , ait , in corpus nostrum venit , illuc rever- 
titur -, spiritus in œthera , corpus autem in terram : id enim non 
proprium habemus, sed in bac vita domicilium: qua finita, id 
oportet recipiat terra nutrix w (4). In istis quoque Prodici placita 
de anima et corpore agnoscenda. De talibus autem si quis plura 
velit, V. doctiss. Welckerum adeat , qui , quum nihil cerli onwttit, 
tum ultra fidem plura jaculatur. Nobis sit satis in postremum 
addere , bis Polyidi aut ^ ut quidam volunt , Pbrixi versibus : 

TÎÇ S'oîSsv £t TO Çviv yLSV gÇ-Tt XKTÔ«V£tV, 

To xaTÔavetv 5s Çr/V xârw voptÇgTat; (5). 

(1) Serm, xcvi. p. 525. 

(2) V. 19/i,sq. 

(3) Vid. V. Cl. Patin. Études sur les Tragiques grecs. T. I, p. 64, 
^t alib. 

(U) V. 532, sqq. Cf. Pind. apad Clemeni. Alex. Slromat. IV. 

(5) Hi versus laudantur à Plalone in Gorgiâ. 300, A ; a Diog. Laert. ix^ 



-- 60 — 

aliquid subesse quod ad eamdem magistri Ceii doctrinam rererre 
possumus -, et hanc sententiam frustra ab Aristophane illusam (1), 
Platoni atque inde Ciceroni placuisse, et in multos ethnicorum 
et Christianorum devenisse libros, ut est apud D. Gregorium 
Nazianzenum (2) , Lactantium (3) , D. Augustinum (4>, et in ino 
opère aureo quod Imitatio Christi nuncupatur , ubi inter talia haec 
lègimus : c Quomodo dicitur vita tôt generans mortes et pes- 
tes?... » (5). Ceterum , cunctis Ecclesiœ Fatribus aut doctoribus 
talia in mentem venere quae in sacras conciones et ipsi , et qui eos 
secuti sunt sacri oratores, usque ad nostram memoriam, reponere 
non dubitaverunt (6). Quomodo igitur fieri potuit ut acerrimus ille 
philosophorum veterum judex , Herric. Ritterus illam sententiana 
Prodico crimini dederit , eos dicens nullum ad vivendi finem spec- 
tare qui nihil veri rébus inesse credant (3). Quod tamen ipse 
satis jam rcdarguerat Ceius ipse , quum doceret hanc vitam nos- 

73, sed paulo aliler (voutçsrai eporoiç); a Sext. Empiric. Pyrrhon. Hypo- 
typ, III, 2^; ab Origene Confr, Cels. vu, ut a Platone, absque duobu& 
ultimis verbis. — Arîstophanis enarralor ad Ranas eos esse ait ex Hippolyto 
Euripidis : sed non reperiunlur in bac fabula , ut nunc exstar. 

(1) Jîan. 1082,1^77. 

(2) Carmin, xiv, edil. Caillau, p. /i71. 

4»pdi^so fJLii ÇcùY] ^îv i^jf} fiàpoVj 7)02 TS/e-n^ 

(3) Institut, III. 18. 

(U) Civit. Dei xii , 20; xiii, 10. » Rem juxta erroneam quorumdam de 
inferis sententiam explicat Macrobius, adSomn, Scip. I, }0. 
(6) m, 20, 3-^. 

(6) Vid. inter plur. Rev. Patr. H. D. Lacordarii SermonesTo'osœ habitas. 
Correspondant. 25 juillet 1856, p. 529 ; « Comme si mourir était autre 
chose que vivre, et qu'atteindre Dieu , etc. » 

Nuperrime etiam egregius poeta noslras suam hanc sententiam faciebat in 
Médita tione de Verbis sacris : « Quia pulvis es. » V. Hugo Contempla- 
tions. T. I, III, 5. 

(7) Histoire de la Philosophie , ivdiû. de M. TissoL T. I , p. 666. —In 
eôdem fere versatus est errorc. V. Doct. Siapfer, in vil. Socratis (Biogra- 
pkie Univers. \ui, p. 636). 



— c^ — 

tram peregrinationem eâse , etiinem ultra nobis prospiciendum. 
Qu6 quum, toto hoc vivendi curriculo commode et honeste peracto, 
pervenimus , consentaneum esse ut aequo animo et prope lœtum 
paeana canentes, necessitati concedamus. Namque bonis simul ex 
hac terra egressis veram puramque et fine carentem felicitatem 
dari. Ita sane voluisse Deos qui quos ceteris pluris faciunt , eos 
abbacvita citius revocant, œthercis illis admiscendos choreis, 
quas Euripides magnificis versibus concelebravit (I). 

. Haud magis liquet ex quo Axiochi , ut fingit, loco extorscrit De 
<îerando banc quam Prodico imputavit opinionem : « Animum 
ex apta corporis organorum compositione , seu vit ium physicarum 
concentu constare (2). » Satis contra demonstratum est, animum 
visum esse Prodico aliquid divinum, immortale, cui nihil cum 
terreno corpore sit commune, nisi quod in bac vitœ brevi et mi- 
sera peregrinatione , isto quasi tabernaculo includitur. Quam re- 
tulit De Gerando, Epicurea est de animo sententia, cui nihil simile 
proximum ve in Aœiocho reperimus. Procul dubio apud Lucretium 
occurrunt nonnulla quœ ex Prodici placitis orta esse aut detorta 
facile credamus , qualis est hic versus : 

Nil igitur mors est, ad nos neque periinet hilum (3) 

sed, ut Epicuri interpres subinde adjicit : 

Quandoquidem natura animi mortalis habetur 

extemplo quam distet ab illo videre facillimum est -, quod totura 
hune Lucretii locum perlegenti magis perspicuum fiât. 

Idem jure dicetur de Plinio majore qui tamquam dementiam^ 
banc, qu3e nostri Ceii est, sententiam abominatur : a iterari vitanâ 
morte, » atque, admissis nonnuUis quae minus bona aut dubia in 
Axiochum irrepsere, « omnibus a suprema die eadem » canit 

(1) Pirith, tragœd. fragm, apudEuseb. Prap. EvangeL xiii, 13. — Cf. 
Periclyon. Pythagor. feiBin.,apudSiob. Serm. lxxyii. 

(2) Systèmes de philosophie, p. 96 : « Il (Prodicus) regardait rame 
comme un résultat de l'organisation physique. » 

(3) Lib. m. V. Slii sqq. 



— 62 — 

ce quœ ante primam, » ac a reviviscendi promissam Democrito 
vanitatem » deridet(l). 

Ce Prodici opinionibus quae ad virtiUem pertioent simililer a 
nonnuUis erratum est. Marsilius Ficinus (quod jam supra atti- 
gimus ) cui forsitan errandi causa fuit quod in Menone Socrates se- 
se a Prodico non satis eruditum fuisse dixerit, in ejusdem dialogi 
argumente narrât Socratem a quatuor Menonis, Aristippi, Gor- 
giae et Prodici àe virtute definitiones confu tasse. » Nusquam autem 
videmus ubi sit et quae sit ea quae dicitur esse Prodici definitio. 
Ubi autem quid ea de re voluerit invenire est nisi in Herculis fa- 
bula? Hic yirtus monstratur ea esse humani animi vis, cui yitae 
nostrae imperium, ut, et quando^ et quatenus libet, committere pos- 
sumus. Nobis quoties fecerit auspicium, opus nostrum quam op- 
time exercebimus. et indead iinem nostrum nosdirigemus. Itaque 
virtus est proprie agilis ; neque otio^ neque voluptati congrua (2) 5 
quidquid blanda voce haec precatur, negat illa, utpote cui, si se- 
mel cesseris, iterum iterumque et magis cédas oportet. At contra 
Virtus, laboris patiens, imo periculi avida^ qu6 tendat, pulchrum 
et bonum prospectât, non cogitato quid passura sit, nisi quomelius 
firmetur, pleniusque in sui possessionem veniat. Verae quidem 
titilitati convenit, idque in lubrico viUe itinere et moniti et admi- 
niculi datur-, majoris vero momenti nequaquam habendum. Sed 
in eligcnda vivendi via, et quidquid înde agere velit, bomini suus 
finis semper ante oculos esse débet, quo, docente virtute, et 
duce assiduaque indice ratione(3), pervenire tandem potest (4). 
Hostis autem semper adstat aut obstat voluptas, quae distrahit ani- 
mum aut impedit *, hostis infensissima, quae devictam sese nun~ 
quam fatetur, expulsaque rursus instat, atque per quidquid adula- 
tionisest, saepeetiam virtutis induta specie, aggreditur (5). Sed 

(!) Lib. VII. Lvi, 55. 

(2) Dt his omnibos Xenophont. MemorabiU vid: II, 1, 27-30. 

(3) fpôvTKjtu ThemisL Orat. III, p. 93. 

(k) T*5v /*oc/.ap(ffTOTàT>3v eùBMfJM'Aav xtxr9îa6oe.t. Xcnoph. ibi 33. — ôeèv '/«vi^ôat 

D. Basil. Ad. Adolesc. 
(5) Vid. Themist. Orat. III, pas$im* 



— 05 -- 

morbus quoque Yoluptas (1), cujus imprudent! aut minore dis- 
ciplina instructo insinuât virus* quod optima corrumpit. Igitur 
philosophi est huncsanare morbum cui, nisi mature adhibeatur re- 
medium, usqueadeo invalescit, ut etiam in furorem vertatur, sicut 
optime judicavit de amore , Prodicus, qui « cupiditatem gemina- 
tam eum esse dixit, atque, si geminetur, insaniam fieri » (2). 

De bis omnibus plane assentiri (et quis non assentiretur ? ) 
apud Xenophontem, Platonemque, Socratem videmus 5 cui non 
minimœ laudi dandum censeo quod quidquid bouum, pulchrum et 
verum invenerant alii, amotis erroribus , discussis ambiguitatibus, 
ad clariorem lucem adduxerit (3). 

Eorum quae ad naturales quœstiones attinent, ut supra jam dixi- 
mus, nihil fere e Prodici scriplis superest 5 idque solum nobis, 
Galeno auctore, constat eum in physicis disputationibus nihil prope 
novi de rébus ipsis invenisse, eademque sensisse eum ceteris (4), 
sed summa, qua solebat, dicendi religione usilm esse, atque, ut 
8U0 quodque poneretur loco vocabulum, unde ortum esset, et quo 
sensu vero acciperetur, investigasse. Ita, immutatis nominibus, 
amarœ bilis humorem ^it^ta nuncupâsse atque dixisse a verbo 
(fkéystrBou, quod cst inflammari^ eam appellationem babere. Cete- 
rum hoc albi coloris quod omnes homines gnece r^Uy^a Yocant, 
Prodicum êXswav appellavisse (5). Quem quidem Galenus tantum- 

(1) TouriffTt TO ^BovTjç i^vt(a sîvai, àfiocdlct. ^ fxsyiavn* rii Iccrpàç iLvcû fT,<jt UpôSixoçf 

Prolag. 212. F. 

(2) liziduuAa.v fisv ZntXa7to:a6sîaoL'j îponoL thoci' ipara. ôs ùnzXavixadivrXy fiKvixv yCy- 

vMdai, (Ap. Stob. Serm. LXII.) Quod antea meminisse videtur Socratesaoi 

Plate: xal il /ji-fi BsSlet triv t^5 cfàBpx /xavi'as 8i|av, ^ùoi «v xtA. Scd tOtUOl lOCUmP 

ubi fuse de amoris natnra disseritur, vid.; etinfra: « Mavtav yckp uva. èfiôoocfisv 
ihat TcJv lyîwTa. (Phaed. p. 346 F; — 352, D. 

(3) Similiier jam notavit, G. Van Ueusde (Init. philosophiœ PlutoniccBr 
edit. aller, p, 395) « non prorsus abhorrere a Socratica et Platonica philo- 
sophia sophistarum placita. » 

(l\) fuXKTxet fxivTOi tb itpSr/fix xorà TocOrà roî; afA/oig. {De Physic. FaCUlL II, 9, 

p. 106, T. I. 

(6) la libr. deNatur. Homin., apud Galen.— De Différent. Febr.U, 6, T.- 
III, p. 132.— De Physic, Facultat, H, 9. 



— 04 — 

modo in appcllationc, Platonem vero in rei ipsius cognitione, er- 
rasse déclarât (1). 

Inde jam percipi possunt nonnulla ex iis quœ Prodico de sei- 
monis formationc et usu placuere. Qui, quum de recta verborum 
ratione ita disputaret, ut eam copiose et absolute a se tractari 
contenderet , conjectare licet pleraque quae in Craiylo a Platone 
agitantur, magnum quoque locum in Prodici doctrinis habuisse. 
Veri etiam simillimum est permulta quœ probaverit , in hoc dia 
logo latere, quale est ubi docendi eam vim habere dicuntur no- 
mina, ut qui nomina scit, res quoque ipsasiile sciât (2j^ quod nisi 
idem , at satis consentaneum est sententiœ qua; justioribus ter- 
minis in Euthydemo contenta , Prodico imputatur , k primam 
scilicet omnium studiosis discendam esse vocabulorum proprie- 
tatem » (3). Praeterea, ut supra vidimus,-Galenus id ab eocuilibet 
scientise accommodatum esse testatur. 

Sed ambitiosum fortasse et periculosum opus foret, ejusmodi 
res longius investigare, de quibus fere nulla, aut parum idonea 
indiciôrum fides est. Neque id quidem probabitur quod voluere 
quidam, hoc habuisse consilii Platonem, ut Prodici doctrinam de 
recta nominum ratione everteret (4). Certe aliquam rei partem 
sophistis in disputatione permittit ^ sed quo argumento omnia ejus 
tela in unum Prodicum conjecta esse credas? Sermonis varias 
affert origines, ipsius vim natune quse ut gestu , sic linguae sonis 
imitetur ^ Deorumque quamdam legem , qui prima posuerint no- 
mina : priorem sententiam placuisse Epicuro (5) , Cratylo poste- 

yi) De Placit. Hippoaat. et Platon. Vllï, 6, T. 1, p. 326. 

(2) CratyL 278, F H. 

(3) Euthydcm. 217, D. n^wtov yà^, ù^ ^r.u npiBixoç, ns:i à.otià-rjii'j oc66rr,xGi 

uaOcîy ôtT. — Cf. Xenopb. MemorabiL III, xiv, — Arrian. Dissertât. Epie- 
tei. 1, 17, 12, ubi veri satis simile est de Prodico agi : • Kaî tc» irzn b ytypafùi 

(k) Garnier, Dissertation sur le Cratyle de Platon, dans les Mémoires 
de CAcadémiç des Inscriptions, LVII, p. 380, iQ-12. 

V. Epistol, ad Hetvdot., apud Diogen. Laeri. x, 75-76. — Cf. Lu- 
cre!. V, 1027-1089; Proc!. xviii, p. 9. 



Hbrem (i), salis notum^ quid crediderit Prodicus, incértùtii. 
Melius ergo erit , si intra quaî bene novimus et quae inde conse- 
quuntur, stabimus. Sic satis compertum habemus Prodicum quasi 
in cujusque aditu ac vestibule scienliae de nomnïtm proprietaté 
{mpi ovofiàTwv opôoTïjToç) tractationem , qùoniam ex ea tan ta effun-* 
datur Iqx , ut inde omnia jam collustrentur , pnjestituifse ^ atque 
duplid investigandi ratione usum esse ovoparwv StatpsVct, xcét mpl 
ovdjwcTwv. Verborum autem distinctîonem hanc esse quam Etymo- 
logiam Yoeainuâ plurimis Platônis locis constat , qui eam tam 
dillgenter in Cratylo (2) describit , quam pessime nominibuâ 
explicandis adhibet ^ hxlpsfnç mpl ovopiaT&w eadem esse ac synonymia 
videtuir (â). Porro, quum unde ducta sint nomina quaeiSierit Prodi- 
eus, et contenderit fere nulla esse quae idem prorsus significent, 
inde concludere possumus ei visa esse nomina cum rébus quas, 
tanquam imagines aut apta signa, referunt, omnino congruere. 
Ex hîs quidam exîstimavere arbitratum esse Prodicum non 
hominum consensu esse imposita, sed ipsa natura nomina rerum 
extitisse. Sed id paulo, ut opinor, temerius : non enim multum 
per se ipsam in bac re valet natura, et primigenia tantummodo si- 
gna, gestus, oris sonos, simplicissimas voces, praebuit : unde 
sane orta sunt et pullulavere omnia vocabula; quae cur non, 
aliquo auctore , deducta esse atque fidem habuisse, quum idem 
quotidie fiât , crederemus ? An et quàe fuerit hominum pars satis 
viderit Prodicus, incertum est : sed de bis omnibus profecto 
perinde ac ceteri disputavit. Quod autem nusquam pilura ad eum- 
dem sensum pertinere vocabula credidit ^ id nequaquam pendet 
ex ea, quam sibi finxerat, acceperatve, de sermonis origine sen- 
tentia. Namque, quum putaret talia esse nomina ut res ipsas 
référant , inde quod libebat poterat inferre. Illud fortasse pri^ 



fl) Craiyl. 279, E. 

(2) 261, G. ; 274, B. H/*5; os ôet, tLKip tsx^uâç iKiaxYiaôficOcc , axomiydxt ujxà 

(8) CharmicL 239 , G. 



— 66 — 

mum eum animadvertisse libentcr credam (1), quippe quod 
omnibus quse docuit subdidit fundamentum ^ atquc hoc non sine 
jure quidem , scd nimis videtur esse gloriatum , quuin nibil aliud 
quod in eo cavillarelur, ipse repèrent Plato. Quiqilid id est , op- 
time literis vertisse nequaquam infitiandum puto. Quum verba 
ejusdem Mtique significationis plura esse negaret, quid quodque 
proprie valeret , ei necesse erat quœrere : inde discussa exami-' 
nataque omnia vocabula (2), et, primis cujusque elementis re-* 
petitis , ad veras rerum notiones revocata (3) ; inde ea , quana di- 
cendi tenuitatemCpx/îo^oytav) , quidam detrectavere 5 alii autem 
exquisitam maximis laudibus extulere diligentiam {àx^i^ohylxv) (4). 
Hanc curam , etsi nimia erat , minime aspernatus est ipse Âris- 
toteles -, atque jam supra notavimus hoc eum probavisse , quod 
Prodicus , generali unius rei uno verbo comprehensa notione , 
ut est -^Sovvj , ejusdem usquequo pateant singute fâcies et quo 
quœque Yocabulo contineatur, ut /«pâ, rép^tç^ sOy/socrûvy? , subinde 
explicaverit (5). Idem praeterea Aristoteles jam in eodem opère 
declaraverat « etiam in iis quae longe distant , utilem esse con- 
templationem similium ad défini tiones {6j. » Scilicet , ut erat 
tam diligenti quam acri ingenio , intellexerat opus esse scien- 
tise ea dicendi ratione , quae nihil incerti ambiguive admittat. 
Etenim ante argutas Socratis Platonisve disputationes ; ante sub- 
tiles Aristotelis explicationes, veterum neminem id pensi habuisse 

(1) Id ipse teslatur GalenUS : flà^^oç yxp fxlveron npàSu&ç ii;ri).6)xivat rxuTvjv iv 

ro'ii àvé/i.x7iv àxpteo/oylK'j.... In Hippocrat, libr, de Articulis Comment. IV , 
16, p. 645. 

(2) V. g. Beivôi (in Protagora 205 , H ; 206 , A. ). 

(3) lbid« vide. 

(U) Galen. ibid. — Cf. id. De Metfiodo medendi^ III f 6, ad cale. • Intel- 
ligo aulem f^ixpoXoyCav qua dividunt in gênera Tb 6v, rb bnvpxov, rb Ofsawç^ » nbt 
designari Prodicum suspicor.— Vid. et Antyllum apud Marceiiin. in Vita Tha- 
cydid. 56 ; Themisl. Orat. IV , ubi àpOoènsiav Prodlcl laudat. 

(5) Arislol. Topic. II, 6. — Cf. Protagor, 204, D. 

(6) I, 16, 12. Oiov bxi TaÙTÔy ya^vïj /xèv èv â^aAàrn;, vtivefiix ce iv ^épi 

àdàupav yctpiwxia, xt.a , qu9 Prodîci more discriminantur. 



V 



-- 67 ^ 

quibus vocabuiortim finibus res comprehenderet ^ hônnulli con^ 
tenderunt (1). Prodicum aiitem prîmum omnium , quanti in 
omnî re bene verba deflnire inlersit , vidisse , ejusque et pfaecep^ 
ta et exempla haud parum Socrati profuisse credibile est. « Hic , 
inquit Xenophon , nunquam suis cum familiaribus considerare 
desînebat quid res quaelibet esset 5 » (2) atque , apud Platonem, 
idem non ex nomine rem , sed ex re potius ipsa discendam quse- 
rendamque contendit (3). Minus quidem bene Prodico ex nomi- 
nibils ad rerum notitiam ire placebat. Ndnne vero , ut nomina 
distingueret . res ipsas et considerare et explicare necesse fuit , 
ut , exempli causa , quid sit ambigere et contendere ; quid lauda- 
re eiprobare; quid gaudere et voluptate affici (4)? siquidem satis 
constat eï rerum definitione pendere verborum definitionem (5). 
Quid multa ? ex his omnibus satis apparet Prodicum veritatis 
quam amantissimum fuisse, inanibusque alienum controversiis 
quœ nuUa via melius devitentur quam si inter disceptantes bene 
de rébus ac rerum nominibu.s coiivenerit. 

Itaque vehementer dolendum est quod îBtatis mvidia perierint 
omnia qu9é et ipse et ejus discipuli , ut Theramenes , de his re^ 
bus scripserant opéra 5 namque linguarum studiosis rectam ape- 
ruerant viam , qiia quoniam postea decesserint, tandiu multis mo- 
dis erravere Veteres (6). 

Antequam quae àd philosophiam spectant, relinquamus, obitei' 
attingere necesse est quod, nescio qua fretus auctoritate ,* in 
Theœteti Èpitome Marsilius Ficinus dixit, asseruisse^ Leucippo 
auctorcj Prodicum, « elementa rerum, quia simplicia sunt^ 
proptereaque sine ratione , ignota esse, w In ca nescio an fuerit 



(!) P. JaiMît, Essai sur la Dialectique de Platon , p. 22. 

(2) Memorab. IV, vi.2. 

(3) Cratyl. 280, A. 

(t\) Protagor. 20k, CD. 

(5) H. Riueri Histoire de la Philosophie , Irad. de M. Tissot, I; I , p; 
668. 

(6) Vid. Spengel , Art. Scriptor. 



-. 68 — 

oplrïionc Leucippiis, de qudi Sihimàe in Theœteto disputatur^ ubi 
dicuûlur quidem a ignota esse elemenla , sed tamen sensibas per- 
eipienda. » (1). Sed in omnibus, quae exstant, grœcanim litterarum 
monunâentis , nihil utiqne est ubi illud quorumdam , ut loqaituif 
Socrates , somnium Prodico adscribatur. Huie igitur opinioni non 
videtur diutins immorandum. 

Non magis quae Prodico de arte oratoria placuere, artem sophis- 
licam redolent. Rhetoricam definiebat u vim esse oraticnis in his 
quœ apposita ad persuadendum videanlur » (2) , tribus describens 
verbis quid sit, quid efficiat et qua via. Vis est , sive, ut loquitur 
ipse Aristoteles, fere Prodico in hoc assentiens , potestas (quis 
neget?) quae tanta, tamque utilis est, ut inter prœcipuas hominis 
facultates eam ille posuerit, atque ex injusti usus crimine sibi 
sumpserit eximere (3). Ipsius autem via , oratio rationi innixa 
( ^070; ), qua dialecticae respondet, ejusdem propago et effigies. 
Munus non est persuadere , sed considerare quid videatur esse 
idoneum ad faciendam fidem. Hoc sane Euripides, quem Prodicî 
prœcipue oratoria institutione usum fuisse tradunt, habuit in 
mente, ubi cecinit « nullum esse suadelae templum, praeter ora- 
tionem(4\ » CujusjanuaestRhetorica, quafacilior, quamvisnon 
unus^ ingressus. 

His vero inclusa terminis ars non suojure majora promittit^ 
sed, si persuadere officium suum esse profltealur, repugnantibus 
inter se conjunctis, pro eloquentia accipi velit, quam, sicut poesim 
et quidquid natura tribuitur, doceri non possumus. Itaque Gorgias, 
qui, apud Platonem, definitioneni probat eam, quae placuit Tisiae 
Coracique, « Persuasionis esse rhetoricam artificcm » (S) , in 

(1) Ta /Aîv frcoix^ia. àAoya x.at dfyvwffra ehxi, atoôvjtà os. T/ieCBtCL 139, E , F. 

Consul. V. cl. Cousin vers, gallic. argument. T^ II. 

(2) Anonym. Prolegomen. 7re:i yrâaewv, apudSpcngel, Art. Scriptor, p. 173, 
213. 

(3) Aristol. nhetorid. 1, 1, 2. 

(4) Euripid. Antigort. apud Aristoph. Han. v. 1391. 

(5) Gorg. 283, E*-^ Cf. Anonym. Prolegom. ad ïlermog. Rhetoric, p, B. 
Edii. Aldin. 1509. 



— 69 — 
controversiam a Socrate vocatur , e qua , ul sese inclusit ipse islis 
angustiis, non praeclare evadit. Minime autem inlitiari velis Gon- 
tingere posse, ut, si quis vilœ morumque exemplar respexcrit, 
et clarorum oratorum nocturna diurnaque manu yersayerit opéra, 
explorata diligenter, qua fidem fecerint, via , inde prœceptorum 
seriem, aut artem ducat, per quam sic mcntem informare liceat, 
ut facilius perspiciat quid id quaque re magis ad persuadendum 
appositun) esse videatur. « Quid videatur, )) non « quid sit )> dixit 
Prodicus, quia id tam multis e rébus pendet^ utrum faciat fidem 
orator, nec ne, ut nunquam fere extra omnem aleam constet. Quod 
si semper ad finem perveniret oratio, justis finibus artem suam 
constituisset Gorgias, atque esset ars certa persuadendi. 

Ceterum nulla, ut Tisise, sic Gorgiœ quoque religio de via qua 
quo destinaverit, perveniret, atque vim orationis ita adhibebat, ut 
parva esse magna, et magna vicissim parva, vetera item nova et 
novissima vetera viderentur (l). Plato quidem, qui id tradidit, 
nihil ibi comminiscitur ^ namque Isocrates qui Gorgise quoque 
oratoria disciplina usus est, idem natura orationem valere candide 
professus est (2). Ista igitur arte id doceri jure diceres, quemad- 
modum causa inferior dicendo fieri superior posset. Quod cri- 
men, quanquam Prodico a Cicérone ( ut fere solitum est omnes 
qui sopbistœ dicuntur, promiscuîs criminationibus comprehendi ), 
inferatur (3), non meliori jure eum premit quam Socratem, oui 
idem ab Aristophane, Melitoque objectum est (4). Socrates cnim 
apud Plalonem memorat Prodicum olim, quum ex se audiret 
illa Gorgiae Tisiaeque prsecepta , valde risisse (5). Pariter idem, 
si loco Aristotelis Rhetoricœ pirobabiliter restituto fidem adjun- 
gas, et Thrasymachi fiduciam^ et juvénilem Poli impetum^ nomi- 

(1) Phœdr. 353, C. 

(2) Panegyric, p. 13, edil. Auger, 17S8, in-12. — Eamclem senleniiam 
vid. in Longin. Fragm,, edii. Eggfr. Append. 3^, p. 234, de qua Noiaui 
consul, p. 249. 

(3) Brut. Mil. 

(/») Arisloph. JSub. V. 1042 elpass. ; —Plat. Apolog. 367. B, D, E, 
(5) Phadr. 363, CD, 



/ 

— 70 — 

nibus in jocum, qui cum solita ejus et curiosa yccabulorum explî- 
catione satis congruit, lepide versis, deridebat (1). Undequoque 
arguitur sese a Sophistis separari voluisse, quod omnino probavil 
Maximus Tyrjus, pulchra Prodici eloquentia memorata, Hippi» 
aulem vana facundia , rhetorica Gorgiœ et Thrasymachi violeii-. 
tia (2). 

Non minus hoc ab illis distabat, quod sese de oratione inve-. 
nisse profitebatur, quodque ejus ingenio sempermodum teneriti, 
optime conveniebat. QuumTidiculum diceret esse, si quis brevi- 
tatem quamlibet de omni re , infinilamve dicendi longitudinem 
gloriaretur , se solum reperisse credebal veram orationis artem , 
quse, sieut praedic^bat , justa mensura terminatur (3). Id etiam 
adeo probavit Aristoteles, ut in Rhetorica simile praîceptum de- 
derit, lepideque explicaverit(4). 

Quid autem illud est, nisi dieere apte? Quod ea lege tantum 
potest fieri , si quid deceat diligenter inspexeris. Haec enim rei 
summa est ] namque quid refert ut quantulacunque de re diutius et 
sine intermissu facile eloquaris ? Eam , opinor , vulgus vocat elo- 
quentiam -, quibus vero et caput firmum est, et emunctœ nares, et 
exquisitius judicium ; quique flocci faeiunt inopem copiam et nu- 
gas canoras, illis opportet res, sententias, argumenta afiferre, va-^ 
riare , disponere queas. Scilicet pàrum est quod teretes mulceas 
auriculas et occupes oculos , ni^i oratione ad rem accommodata , 
animum tractes ac pectus moveas (5). Id est demum apte dieere 
et justum orationi modum adhibere : eaque, quœ vere est Attica , 
dicendi ratione Atheniensibus placuisse Prodicum jam memo^ 
ravimus (6). Verum tamen sapientiae studium nunquam omisit ^ 

(1) II. XXIII, 29. Edit. Buhle. — Locum sic resliluil Spengel, quem laudat 
Welckerus (in supra dicla dissertât). Codices tamen mss. upôliMç. omnes htk- 
l)enl. — Cf. Maiim. Tyr. VII, inil. ubi riiv epxaufAûxov àlmU-j memorat. 

(2) l^id. 

(3) fhœdr. loc. citât. 

(U) Rhetor. III. 16: —Cf. Quintil. IV, ii, 63-/i6. 

(5) Buffon p^Disc. de Réception à CAcad. françaUe^ 

iÇ) (xavtÙTOTO^ àvBoôtTtwJ i^oÇsv, PbilOStfdt. 1, C. 



— 7^ — 

usque adco ad vcritatem coleudam animo promptus, ut eam, vel 
capitis periculo , haud semel professus sit. 

Eae sunt doclrinaî propter quas Prodico cognomen sapienti , sa- 
pientissimo , divino (1) , ab omnibus et ipso Platone (2) additum 
est , quod proverbio jam ejus œtate vulgato : « Prodico sopten- 
tior^ » optime convenit (3). Sic voce populi , quae, ut vulgo dîci- 
tur, est tanquam vox Dei , praedicabatur ille vere esse sapiens , eo 
ipso tempore quo Delphii Apollinis oraculum canebat Socratem 
esse mortalium sapientissimum. 



(1) Protagor» 195, G. TcôLvaofoç yàp fici ioy.sx àvirp eîvat xat 0«ioç, ubi minime 
cavillari vldelur Socraies. 

(2) VM. loc. cit. Platon., Xenophont., Div. Basil, et ccter. 

(3) EpistoL Sacrât, xiii, p. /i05. — Suid. V. npôSixois. — Consul. Ërasmi 
Adag., Chil. iv, Cent, ii; de cujus proverbii origine adeund. quoque V. CL 
Welcker, oper, laudat., S ii. 



— 72 -7 

CAPUT SEXTUM. 

Prodici discipuH et audilores, 

Eloquentia et doctrina tantum sibi existimationem conciliaTL 
verat Prodicu^ , ut eum quisque optimus Atheniensium audira 
çuperet. Socratem ipsum jam vidimus, ut cui non salîs erat sese 
discipulum ejus et amicum profiteri , ad illum adolescentes de-, 
ducere. Ceterum quemque scientise avidissimum summa benivo- 
Icntia, et eloquentiîB gravissimae simul ac jucundissimœ dulcedîne, 
sed magis maxima eruditione alliciciebat : atque unum esse Pro- 
dicum quem sibi audire plaçeat, jam profîtentem audivimus Nih 
bium chorum, cujus sub persona, qui novis philosophorum studiis 
faverent, lalere omnes, neminemfugit. Quos mcro philosophiae 
studio cunctos leneri non conlendam , neque philosophi quidem 
discipulos , sed quasi inquilinos vocem , apud eum venientes , ul 
audiant, non ut discant , aut etiam , quod pessimum est , aliquid 
sapientiae, fucorum instar, depaseentes, ut arma sibi parent, 
atque ad occupandam tyrannidem vias muniant. At multos 
verse, philosophise discipulos docenti Prodico . assedisse quoque. 
videmus. Quos inter profecto primus est Socrates , qui tamdiu 
Prodico magistro, eodemque amico usus est , ut se consuetudine 
cum.illo junctum profiteri posset. Multa scilicet erant in illius/ 
doctrina , qusB Socrates bene acciperet , ad mores usumque Vi- 
vendi pertinentia (1). Etenim , utProdicus longe alia mente erat 
ac ceteri qui mérita ignominia Sophistœ notati sunt , non dabat 
verba , sed verbis vcritatem meram exprimere studebat. Ex eo 
Socrates etinde ipse Plato eam diligentissimam distinguendorum 
definiendorum que verborum ratîonem accepere, quae crrori mi- 
nimum (acitlocum; ex eodem fortasse Socrati obvenit in quolibel 

(i) V. Plal. Meron. 22. C;Protagor. 212. F. 



hominum cœlu ilocendi (1) consueludo^ ideoquc non salis inlelli- 
pilur cur eam et Prodico et nonnullis ejus aevi magistris expro- 
bret aut objiciat Plato. 

In Prodici discipulorum numerum adscribitur quoque Euri- 
pides (2), cujus in fabulis (quanquam eum tradidere rhetorica 
modo institutions usum esse) multa deprehendere est, utde- 
monstravimus , quae varias philosophi doctrinas rcdoleant-, Iso- 
craies (3) , qui , ut opinor, in ejusdem schola tractare cœpit illam 
verborum numerosam composilionem et exquisitam dicendi for- 
mam quam tanto studio postea amplexus est , ut artiflciosae hujus 
eloquentiae auctor , magisterquc optimus habitus sit {^i) ^ prœte- 
rea apud eum non pauca occurrunt , quae verborum distinguen- 
jdorum consuetudinem Prodici satis reddunt (5) ] item Therame- 
nes (6) , Ceius ipse , et perindc atque Euripides, Socratis quoque 
auditor , qui non minorem magistris laudem attulit. Ille, quum in 
statu reipublicae populari, magna ssepe obiisset munia, post urbem 
captam , Trigintavirorum unus fuit, et, teste ipso Xenophonte, 
siquid isti vi aut injuria facere vellent , fortiter adversabatur. 
Ilaque Critias , ut erat eorum violentissimus , et ad Cîedes pro- 
pensissimus , ex amico inimicissimus Theramenis evasit, atque 
apud coUegas suos accusavit quod populo , optimorumque inimi- 
cis faveret. Mox Undecimviris quum a Critia traditus esset indem- 
natus , cicut» potu necatus est (7). Cicero, in Tusculanis Quœs- 
tionibus egregiam viri mortem non sine justa miseratione nar- 
ravit , qui suspicaci et sollicita paucorum dominantium saevitia 

(1) Hipp. maj. 99, B. 

(2) Suidas, V. EjptT:iùr,ç;-^A. Gell. xv, 20;— Manuel Moschopul. avvojitç toj 
BiovrouEùpiS. — Cf. J. Palma. De Euripidis vita et fabulis, Paris. 18/i9, 
in 8^, p. 11. 

(3) Dionys. Halicarn. De Isocrat. I ; — Pseudo-Plutarch. Vit. Isocrat, 
Init. ; — Pholius , MyriobibL col. 1453. 

ik) Cicer. Orat. lu. 

(5) Panegyric. 36; Helenes Enconu ih. 

(6) Alhen. V, 62. 

(7) V. Xenopb. Hellenic. II , m , 15. — Cf. Dion. Halte. Isocrat. h 



— 74 — 

Interfecius est, sicut ipsum Prodicum populi fautores, semper 
philosophis infensissimi , ad eamdem necem demisere (1). 

Vir ille qui publicis iu rébus versabatur, scribeudi arli multam 
impenderal curam, atque exercitationes rhetoricas tribus com- 
prehenderat IJbris : De Similitiidine orationis, de Imaginibus seu 
A llegoriis et de Figuris (2) . 

A Socrate, in Xenophontis Convivio (3), audimus et in discipu- 
lorum Prodici numéro divitem Calliam fuisse, cujus in domo saepe 
disseruit philosophus ; quoeirca etiam ^schines Socraticus in dia- 
logo qui Callias inscribebatur, ubi Anaxagorae, Prodico quoque 
ludum fecerat. Inter ceteros sales quibus et discipulum etmagistros 
asperserat, hoc ab Athenœo servatum est : « A Prodico ad per- 
fectam disciplinam adductum, aut, ut vertit Caa^ubonus, initiatum 
fuisse Theramenem (4). » Quo quidem quid attici lateat leporis, 
haud satis, utnunc est, nobis intelligitur : sed fortasse subest ali- 
quis circa verba similiajocus, de ea discipulorum venatione quam 

attigit Philostratus (©vy/japLSWjç, 0>7/)wfxevoç). 

Damonem musicum, Socratis amicum et magistrum (5) inter 
assiduos Prodici auditores, teste Platone (6),numeraredebemus, 
cujus sapientiœ studiosissimus, ab eoaccepit banc nominumscien- 
tiam quam pne ceteris callebat Ceius. 

Denique jam supra satis memoravimus quanta admiratione, in 
Bœotia, eum prosecutus sit Xenophon, etqua prece, in Protagorà, 

(1) Tberamenes cognomine cothurnus dicebatur , quod in repablica ca- 
pessenda, mobili, ut aiunt, esset anime, alque, istius calceamenti iDSlar, 
quod utrique pedi convenit^ad utrasque partes spectare videretur. — Vid. 
Xenoph. ibid. i — Suid. V. upô^txoç, erip^fiivim, S^ltoî, xàBop^joç ; — Photias, 
Ijexic. sub vocib. tùfJkexK6(aX6repoi xaeàpvou. — Tlclzcs, ChxUad. XII, /iOô; — 
Aristoph. Ran. v. 540967, sq.— Vid. et V. Cl. Artaud net. in versioD. gallic 
p. 431, 445, edit. Charpentier. •— Cf. Anonym. Vit. Isocrat. p. 7-10. 

(2) Suidas, ibid. 

(3) IV. 62. - Cf. id. 1, 5. 

(4) Alben. V, 55, 60, ubi consul. Casaub. version. 

(5) Diog. Laerl. II, 19. — Suid.v. l'^xpirra. 

(6) Lachet. 253, F', 



eumdem, ut leclo surgerel, alqiiecum céleris versarelur dispu- 
tantibus, Alcibiades impulerit. Nihil tamen cerli invenimus ex quo 
Alcibiadem eo magistro usum esse affirmare liceat -, sed minus 
etiam perspicimus quo freti testimonio Prodici auditoribus aut dis- 
cipulis Periclem et Gorgiam nonnulli annumeraverint(l), quando 
quidem eos nusquam antiquitalis ita designatos reperiamus. 

Postremo, nolatum est quam multa in Thucydidis oratione 
exstent Prodiciœ dicendi formae vestigia , quœ, quum , desidera- 
fis omnino Marcellini adnotationibus, diligenter investigarit, re- 
pereritque v. doct. Spengel, ei non alienum statuere visum est, 
Thucydidem quoque Prodici disciplinam sectatum esse (2) . 

(1) Brucker. Hist. Crit. philosoph. Pari. II, liv. ii, Cap. xi, § 24, ubivid^ 
pot, «- Goltheir. Aug. Cubaeus, in Dissertât» deProUic, p. l\, 

(2) Script. Artium, p. 46-59. 



— 7G — 
CAPUT SEPTIMUM, 

Epilogus. 

Nanc nobis videmur eo rem deduxîsse ut , interrogati an fue- 
rit sophista Prodicus, responderemus profecto fuisse; sed eodem 
raodo quo Solon atque Pythagoras (1), ceterique sapientes, et YÎri 
'divini, qui vitam^ ut canit Virgilius, inventas excoltiere per artes, 
(2) et quid verupd sit, quid rectum, quid pulchrum toto animo quae 
siere (3) -, fuisse autem valdc negaremus, si sophistam appelles, 
impudentem venatorem, qui divites discipulos excipiat, mittatque 
in vivaria ; mercatorem , vel potius doctrinarum cauponem , qui 
roeluis ducat quod videtur esse, quam quod re ycra est ^ circula- 
torem, qui ambitiosis verbis speciosas commendet merces; futilem* 
abun(Jantemque locutorem, cujus nullam rébus curamimpendentis 
magniflcœorationes bene existimentur in ore nasci, non in pectore, 
atque ad id tantum apparari, ut esca captos par vos grandesque 
prœtextatos irretiant, et indoctorum turbam decipiant : cui nihil 
pensi est nisi unde quam maximas colligat pecunias (4). Ex 
bis omnibus quod unum Prodico imputari potuit, scientiam vena- 
lem habuisse, cetera secuta sunt. Sed satis demonstratum est eum 
nihil prêter exiguam mercedem, unde res necessarias sibi suppe- 
ditaret (5 , exegisse. Quocirca tamen îpse Plalo, quia turpem doc- 
trinae mercatum radicitus tentaret evellere, ne Prodicum quidem, 

(1) Them'sL Oral. III, p. 105. — Diog. Laerl. proœm, 12-13. — Cf. 
HerodL I, 29. — De artificib. et poetis qûibus noiren inditum est sophis- 
tis, Vid. Gratin, apad. Diogen. Laert. ibid. 12 ; — Pindar. Isthm. IV. (V. in 
vetcrib. edii.) 31. Ad Phylacid. MgineU fj^eUxav aofKnociç, de quo adeund. 
Scboliasl. Sopboclis auctoritaiem alTerens. — AristoUErAtc. VI.7.— iËlian. H. 

A. II, 1 î TOÎç aopioTsClç Tfiiv tSj:>5iv ^îIQv, 

(2) Mneid, VI, 663. — De quo vid. Serv. Comm:'nt. 

(3) Protagor. apud Platon, in Prot agora. 

(4) De bac sopbistae elDgie vid. Plat. Sopfiist. 164-155; — Isocrat. Helen. 
fncom. inil. ; In Sophist. inil. ; — Xenopb. De Venation. xiii. 

(5) Xcnoph. Conviv» IV, 62 : •^r.ii.iaw libikvto^. 



quamvig euhî fere nusquam sine honore memoravit, e sophista- 
rum numéro exemit : quanquam idem ille, ut orator erat lam 
idoneusquam dissertus, neque res verbis, sed verba rébus subjun- 
gere conabatur, ita severus, gravisque philosophus, non magis 
quid novi quam quid veri inveniret, sollicitus, a quoque optimo 
magistro accepit et docuit quae maximi in hominum vita momenti 
esse viderentur, Deum esse, verum, bonum, sanctum, a quo 
omnia quœ sunt, tanquam communi fonte oriuntur ^ qui hominî 
libertate praedito egregiam virtutis vel laboribus et periculis quae- 
rendse legem imposuit; qui ei animum dat immortalem, ut ge- 
nuinum ipsius domicilium, genuinamque patriam èœlum répé- 
tai (1) postquam vivendi curriculum confecerit , ubi quiquid 
serumnarum dolorumve accidat, ut quotidianum roboris experi- 
mentum , libenter débet suscipere. Eloquentiae sapientiaeque 
magni œstimatus magister (2), Prodicus nulles e sua schola taies, 
quales ceteri sophist», extulit discipulos. Hi enim neque, ut 
Polus, intolerantius sese jactant-, neque, utCallicles, prse se fe- 
nint falsse artis impudentiam speciosumque robur ; denique 
eodem animo, quo postea magister ipse, moriuntur. 

Quum is non esset qui pnecaveret omnia quse docet Protago- 
f^s (3), ut salutem suam tueretur, Prodicus non tantum, ut qui- 
dam Yoluit, sophistarum inriocentissimus fuit (4), sed perinde ac 
Socrates ipse, veritatis usque ad mortem acerrimus propugnator. 
Cur igitur utrumque qùum calix venenatus, ut egregîe loquitur 
Seneca (5j, transtulerit e carcere in cœlum, non utrumque pariter 
sacrum fecit? Quare, quum laudibus tantis inclytus extoUituf dis- 
cipulus, tum turpissimis inustus malcdictorum notis sempfiternae 
hominum mémorise traditur qui ei philosophiae moralis viande 



(1) Cicer. TuscuL QuœsU I, 22. — Cf. De Senect. XXI. 

(2J ràrt fuéytaro'j o-jo^x èv toT^ EÀ)vî(t( î^ovioç i7:l govU. DÎOnyS. Halic. ISOCrd- 
t€S,h 

(3) Plat. Prolag. 196. A.D. 

{ti) Spengel, i4rr.5mpr.. p. 59. 

(5) Epistol. LXVII. — Cf. Epistol. XIIÏ, sub. On. 



— ÏB -^ 
)5traverat, modestior magister ? Dux quidena, ut jam diximuâ, er- 
rons elauctorPlato 5 lionestisane erroris, quum philosophiam ab 
omni labe vindicare voluerit, sed tamen qui pessiitid exemplo fuerit. 
Id enim unum a posteris consideratum ^ sophistairum numéro Pro- 
dicum a Platone adscribi -, id a cunctis pro ceMo habilum. Inde, mox 
illius abolitrs fere omnibus libris, eoventum est ut temefe eadem 
trutina qua quisque tel pessimus scientiae mercator, pensatus fuerit. 
Egregia etiam de Hercule fabula quam sua œtate adhue exstare et 
circumferri testatur Suidas, atque quasi resonanlia in Axiocho prœ- 
cepta frustra ejus sanctissima sapientiae monumenta ostendebant : 
illa quidem perpétua omnium admiratione affecta et maximi habita 
est; haec vero aut neglecta , aut in deterius versa. Si quis autem 
forte nonnulla in Prodici placitis satis veritati tongruere intellexe- 
rit, fere nemo fuit qui patrocinanti aures adhiberet : iisdeiîa semper 
revocatis criminationibus, importuno semper repetito nomine 
sophista, haud desita sunt usque ad hocce nostrum tempus in 
sapientissimum doctorem congeri maledicta^ contumeli», oppro- 
brium. Eritne hîec defensio nostra utilior, acceptiorqu^i^ Quam 
philosophiae studiosis dedicamus, hoc unum monentes in fine , 
quam multas ob causas facile de his rébus corrumpi possint ho^ 
tainum judicia« 



I 



- Y9 -- 
APPENDIX. 

De HercuUs Prodicii imitaliombus. 

Si Prodicus totam, ut videtur, Herculis vitam conlinuaverit^ 
sub cjus persona humanum animiim effingens, qui primum a 
natura optimas habeat dotes 5 deinde, quum ei statuendum est 
quod Vivendi genus eligat, dubitet, sludiaque paulisper in con- 
traria distrahatur^ sed mox, sprctis voluptatum illecebris, sese 
virtutî applicet, et, postquam, ea duce, multa cgregie gesserit, 
ad cœlum denique, eumdem suum et fontem etfinem, perveniat, 
scena illa duarum mulierum de regno certantium, quœ, ut loqui- 
tur Philo, in eodem animi contubernio habitant , prœcipue in 
se omnium semper convertit oculos. Id enim maximi nostra 
hominum, utrum primum vicerimus, an victi fuerimus, interest-, 
namque inde jam prœflnitur totus vivendi ordo. Itaque plures quam 
bis mille sunt anni ex quo in ore omnium versatur illa Herculis 
Prodicii fabula, et nunquam defuere qui eam aut laudarent, aut 
imitarentur. Quos quum omncs nemo adhuc recensuerit (1), 
pretium operœ est quam paucissimis saltem enumerare, siquidem 
nulla auctoris laus est praestabilior quam cujus opéra, hominum 
generi veluti sua probantur. 

De bac re jam antea nonnulla memoravimus, et Aristophanem, 
ipsa Prodici œtate, bis ejus vèstigia secutum esse, primum in 
Nubibus, ubi Aîxatoî A070Ç, qui pulcras tenei arces sapientiœ (2)^ 
et. 'aSixoç AÔ70Ç, qui concinnam mmam habet (3), iisdem fere de- 
certant argumentis quibus apud Xenophontem Virtus et Volup- 

(1) Vid. Mich. Neand. in Opère aureo; —G. A. Cubaeus» in Herc. Prodic^ 
p. ii'\lx\S. Cl. J. V. Leclerc;qui, postquam ia nolis ad Cicer. EpistoU 
libr. V, noanullasquam veterunm, tum recentiorum Herculis Xenopbontei imita- 
tiones retulit, in oplimis ad. I. De Offic. libr. commenlariis egregic egregiam* 
in sermoiiem gallicum fabulam transtulit. 

(2) V. 1024. 

(3; Ibid. V. 1030-1031. 



- 80 — 

tas ] et deinde, in Pluto, ubi Paupertatem .cum ^Chremyio , susci- 
piente dei sui patrocinium, conlendentem exhibuit. Sed fortasso 
ipsuifïi ante Prodicum , Cratinus in fabulam quae inscribebatur 
nuTtv>7, in ter duas femihas Comoédiam, conjugem^ et Ebriositatem 
pellicem, sese pendentem induxerat (1). 

Eodem fere tempore, valde placuit Socraticis ea fabula, inter 
quos eam tradidit Xenophon, bis meminit Platd (2), et non 
modo in comparalione iiaihiaç et Wsv^onaihîKç^ ad quàs diversae fe-* 
runt vise, respexit Cebes, sed, in tota sua Tabula, banc Prodici 
quam restituere conati sumus, fabulam imitalus est (3). 

Simili modo in animo colluctantes Vôluptatem et Virtutem 
bis ostendit Philo Judœus (4), de quibus locis jam quid nostra 
ferat sentenlia diximus (5). Et Dionem Chrysostomum quoque 
notavimus ex Prodicio fonte multa hauisisse; Lucianus ipse sic 
indUxit in Somnio (6) duas mulieres^ quas descripsit, Artém 
Statuariam, et Eruditionem contendentes utra ad se juvenem 
trahat : cujus rei haud absimilis est contentio Junonis Minervae 
ac Veneris ab eodem expressse (7). Maximus Tyrius. in oratione 
qua secejrnitur amicus ab adulatore (8), paucis verbis Xenophontis 
orationem contraxit -, atque supra satis memoratum quid, Themistii 
beneficio, hujus rei habeamus (9). Apud Philôstfatum Lemninm^ 

(1) Vid. Arisloph. Schol. ad Equit. v, 400; 

(2) In Protag, p. 205^ F. (ibid. infr. foriasse obiter auingit 212, F.) eit 
in Convivio 317, B. 

(3) V. Vitiorum blandimenia, (p. 70, ei passim.) Virtutum, (p. 77.) et Felid^ 
tatis, (ibid.,) efDgies. — Ea etiam utriusque similitudo sic in érrorem duxït 
V. cl; Walter-Scou, ut Cebeiem èsse atictorem fabu!âe de Hercule ùrédiderit. 
{Cromwell, tiV). 

(k) De Sacrificiis Caîni et AbeL p. 133. — Vid et l^eg. Sacrar. AUegar. 
I, p. 72, ubi scrpentinam depingit Vôluptatem, nieretricibusque similem, quae 
faciem fucantur, ad tegeudam deformitatem. In libro De Munii Opiflc. p. 3S, 
monstrat quae sit hominis conditio sub voluptatis imperio, quaia lascivam 
meretricuiam appellai. 

(6) Cap. lii, p. Uk. — (6) Secl. 6. — (7) Deor, Dialog. viii, 20- 

(8) Orat.iy, init. — Cf. Orat. xv, p. 91. 

(9) De Vera Amicilia Orat; nu 



— 81 — 

qui ter de Ilerculis optione variis locis (1) mentionem injecit, 
Gymnosophista coram ApoUonio Tyaneo Prodici fabulam nar- 
rât (2), quam sœpe in orationibus de pictura referri dicit. Ad 
Jmjus imitationem fortasse confîcta esse putat Neander (3), quœ 
apud Galenum, in libro qui continet ad bonas artes adhortatio- 
nem, de iis qui Mercurium et Fortunam sequuntur, reperinjus. 
Athcnœum et vidimus aliquid attulisse de hujusce mythi origini 
bus (4). Libanius in Juliani imperatoris laudibus, exponit eum, 
quum plana floridaque Voluptatis via incedere liceret, Herculis 
exemplo, asperum Virtutis iter potius elegisse (o) -, et Julianus 
ipse, adhibita Prodici sapientis allegoria, Constantium Câesarem 
simili testimonio commendat (6). 

Non minus probata sunt EcclesiîB Doctoribus Patribusque quœ 
de vita humana sub Herculis imagine protulit Ceius sapiens . 
talia, sed ex Xenophonte, apud Justinum Martyrem, expressa 
reperias (7), atque eadem ex Prodico ad duplicem D. Matthsei 
portam transfert Clemens Alexandrinus (8), qui alibi valde 
sophistse Ceii imagines fatetur se approbare (9). Basilius quoque 
Magnus eas non solum expositas adolescentibus commendavit, 
monens dignum esse auctorem cui minime contemnendo animum 
applicent (10), sed et in bis quœ de duplici vivendi via Sacrse 



(1) vu, SophîsL lib. I. /i87; ibid. in VU, Prodic, et in Epislol. ad 
Juliam Augiist. 

(2) Apollon. Tyan. Vil vi, 5. 

(3) In Oper, aureo, p. UO, sqq. 

(4) Deipnosophist. xii, 2, P. 511; xv, p. 687. 

(5) Liban. Orat, VUL ad Julian. imperal. consul, p. 233. 

(6) ô aofô'; h fjLùdot^ npiot»oi,„. Orat. II. De Constantn imperat. reb. 
gestis. Edit. Petau, 1630. 

(7) Apolog. II pro Christian, p. 96. A, 

(8) Stromat. V. p. 561. 

(9) Pœdagog. 11, 10, p. 202. Eumdem |simile quid habere notât Cubaeus 
in Admonit. ad Gentes, p. 8, /|9, ubi duas Voces Angeli et Jpannis' commé- 
morai. Cub. Dissert, \h 12. 

(10) Ad Adolescent. Orat. de scriptor* profan. legendis, T. IL p. 117. 





— 82 — 

Scriptui^se habent, cxplanandis, sibi asseruit (1). Hinc etiam vi- 
dentuF esse efficta quœ cecinit Nazianzenus de quodam somnio 
suo cujus bis meminit, et in quo vidit Sanctimoniam (Avvstav) et 
Temperantiam [loxfpotrvvYr^t) sibi loqucntes (2). Hinc manavere 
quoque quœ de tribus vitae ordinibus ibidem sunt. His tandem 
prorsus sunt similia qua5 Jo. Stobœus excerpta habet ex Teletis 
libro de comparatione divitiarum et . virtutis , ubi , ut est apud 
Aristophanem , Plutus, suis laudibus prsedicatis, omnes Deos 
superare sibi videtur (3). 

Hactenus de Grsecis : neque minor apud Latinos admiratio , ne- 
que segnius imitandi studium. Varronis Hercules Socraticus 3aepea 
Nonio Marcello commemoratur (4) , atque ex allatis locis apparet 
hune quoque Herculem ad Prodici fabulam esse référendum. Bis 
eamdem ex Xenophonte adscivit Tullius (5) atque in virtute et 
voluptate depingendis respexit Seneca (6), et eodem fera tempera 
Persius , ubi dicit semet Comuto supposuisse , 

Cumque iter ambiguum est et vitae nescius error 
Diducit trépidas ramosa in compita mentes (7). 

Paulo ante et se finxerat Ovidius ambigentem quod sua musa mo- 
veret opus (8), hinc illinc ab Elegeia a{que Tragœdia sollicitatam 
et se priori in exiguum tempus , posteriori in œternum dantem. 

(1) HomiL inl psalm. p. 95, T. i. 

(2) Carmin, xlv. De Anima suœ Calamitatibus Op?i'^oi, v. 229, sqq. 
p. 931, T. II. 

(3) J. Stob. Serm. Lxxxtx, p. bOU. 

(k) Sub. voc. Sutrina, Tapete , atque, si boc opu^idem esse puieftir et 
quod inscribebalur upxaX^i seu Hercules, vid. sub vocib. Tutanus Tutilina, 
Vagas pro Vagaris et Celox. Sed praecipue animadvertenda quae sub ?oc. 
Tapete et Celox leguntur ; namque de oratione Voluptatis excerpta cre- 
deret. 

(5) Epist. famil. v. 12 ; de Offic. 1, 32; ubi v. cl. J. V. Leclercnot. vid. 

(6) De Vit. Beat. vu. 

(7) Sat. V. 34-35.— Vid. nol. Is. Casaub. p. 377. Paris. Hieroo. Droaart, 
MDCxv. in-8o.— Cf. Sat. III, 55,56, de Littera Pythagorica et de eadem non- 
nunquam adscriptum Virgilio Epigram, 

. (8) Amor. lib. 111,5. 



~ 83 — 

Intcr rooffwTTOTTotaç cxempla, Voluptatis et Virtutis formas a Prodico 
cflictas notât Quintilianus (1). 

Sed inter Prodici imitatores facile primum locum tenet Silius 
Italicus , qui sibi vere propriam fecerit fictionem , novis lineamen- 
tis, novisque allatis coloribus: Scilicet, ut notât LenZids, Volup- 
tas ejus est, qualis orientalis meretrix , pretioso cultu adornata; 
illa vero Prodici similior est ionicae sratov?. \pîTYi quoque apud 
Grœcum virtutes in qualibet vitae conditione complectitur et rai- 
tiorem elegantioremque animi formaîque indolera prœ se fert : 
Virtus autem Silii est virago , aspera heroina , et iniago bellicaî 
virtutis , juveni fortissimo consentanea , non virtus elegantioris 
Graeciœ , sed'veteris Romae , cujus /rom est hirta^ incômptis et 
fruticantibils capiliis, stans vultus, ocuius eodem obtutu sibi 
constans ( quo animi tranquillitas significatur , ut contra mentis 
motus œstusque luminibus lascivis mobilibusque voluptatis ) , et 
IcÉtûs pudor , grata verecundia (2). 

Latinae Ecclesise Patribus perinde ac Grœcis placuit illa antiqua 
semperque recens animi allegoria. Etenim optime Sacris Scriptu- 
ris quadrat , ubi jam ab incunabulis mundi homiinem a vitio sol- 
licitatum videmus ; dein , in Salomonis Proverbiorum libro, quod 
supra notatum est, Sâpientiae LuxuriîBque di versas adhortatio- 
nes , audimus. Denique nec minus congrua est Evangelio in quo 
vel Christum , omnis virtutis auctorem , laudibus et promissis a 
Diabolo tentatum miramur (3): pristinam quoque de Angelo Cus- 
tode cum Satana in animo contendente doctrinam refert. Plurimi 
igitur in scripta siia admisere fabulam^ omisso tamen Prodici , 
Xenophontisve nomine. Lactantius etiam banc cum imagine 
Pythagorea litterae Y , et quadam duarum in Virgilii inferis via- 

(1) IX, 2, 37. — Ibld. et noiat Mortemac Vitam coiueodeates in satura 
esse traditas ab Ennio et Prodici de Vita et Morte, m susplcor, librum imi- 
tante. Hoc simili ferlasse forma repctîtum esse , iiostra qui Jem memoria , ab 
Alf. Musseto mirum est. — Vid. Le Voyage où il vous plaira^ p. 31. Paris, 
1852. 

(2) Sil. Italie. Punie, xv. 23-30, cum Lenzii notii. 

(3) Eoang. sec. Matth. iv. 1-11. 



- 84 — 

rum mytliicâ interpretatioDc commiscuit (1). A. Prudentius , iis- 
dem quasi fuDdamentis ingentem , quam in Psychomachia evol- 
vit , allegoriam îedificavit : certc quaedam ad eumdem depiogendi 
vitii modum pertinent , qualem se gerit Luxuria , 

Delibuta comas , oculis vaga , laoguida voce , 
Perdita deliciis, vitx oui causa voluptas, etc. 

Div. Ambrosius Philonis imagines tantum reminiscitur , et , mul- 
tis recisis , latine vertit (2) ; narrât Augustinus suum quae pro- 
celte vexarint , qui alternantes venti impulerint animum de ins- 
lituenda vita deliberantem (3) -, quomodo in mente colluctati sint 
spiriîusetcaroXi). D. Bernardus describit voluptates quae soient 
in occulte insidiari , quasi qusedam fraudulentae vidpeculae (5) ; 
alibi monet caveamus Daemonum vias, quaeramus autem quae sint 
sanctorum Angelorum vi2e(6). 

Postea non defuere qui Prodici fabute meminerint , et miran-. 
tium nunquam interrupta séries est. Videndi sunt interplures Lil. 
Gyraldus in Historiœ Deorum syntagmate X et praesertim in Her- 
culis Vita (7) -, Lud. Vives , qui in libro De Ratione discendi et do- 
cendi Hcrculem Prodicium exemplum aflfert descriptionis ad mores 
pertinentis (8). Eumdem laudant Gérard. Vossiusin tractatu De 
Rheloricœ natura et constitutione , atque Henric. Stephanus in 
prgemissa Catechismo Genevensi graece translate adhortatione. 
Prœterea produci possunt Borrichius, Camerarius, Stigeliuset 
G. Cossartius, jesuita, quorum ille graeco (9), hi très latino car- 
mine eadem descripsere (10). 

(1) Laclant. Firmian. Institut, vi, 3, li. Vb\ cf. Scrv. ad jEneid. vi, 136- 
295. Hic cliani somniat aureum ratnum dupiicis vivendi cursus esse imaginem. 

(2) De Caïn. et AbeU T, U'b.-{^) Confess. VI, IL — (4) Ibid. vni, lO-ll» 

(5) Serm. LXIV in Cantic. Edil. D. Mabillon. l. 1, 148Z». Paris, mdcxcx, 

(6) Serm. XI in psalm. *> Qui habitat, etc.. » 1. 1. 858. 

(7) T. [. in f„. 316. — Herc. Vit. p. 10. in 12, Basil, m.d.xxxix. 

(8) L-asil. MDxxxvi. p. 175, in-12. -. (9) Lugd. Bulav. 1595, în-8o. 

(10) Camerar. Prœcept. Honestatis atque Decoris puerit. — StigeL 
Poemat. vol. IT, Ib. iv. eleg. 8. — Gabr. Cossarl. Carmina. Paris, mdcxcx, 



— 85 — 

Externorum qui varie variisqiie linguis, vel pressius, vel libe- 
rius hanc fabulam reddiderunt , nullum afferam , ut in illis literis 
hospes , neque ultra aliorum testimonia edoctus (1) , sed nostros , 
quia nusquam magis inclaruerit Prodicius Hercules, melius visum 
est opcrse pretium rccensere. 

Igitur, praetermissa illa de Rosa vetusta tîctione, cujus in priori 
parte, puellula qusc nominatur Otiosa et ostiolum amanti reserit, 
ad similitudinem Prodieiœ Voluptatis satis accedit (2) -, in poste- 
riori autem. Ratio Juventam iisdem adumbrat coloribus quibus 
depingitur antiquaVoluptas: Voluptatis (Déît7) ceterum famula est, 
et maie facere assuevit (3) ; praetermissa quoque, quœ Prodicum 
longius sequitur, Adelardi Bathii paulo vctustiori imitatione, ubi 
juvenem, invalle Turonensi, inter varias artes, quœ de ejus animo 
decertant, positum videas (4) ^ ad recentiora tempora descendamus. 
Primus inter egregios poetas qui antiquam Herculis fabulam repe- 
tiere, occurrit Joach. Bell8eus,qui ingeniose, paucissimis versibus , 
totam quam explicuerat herois vitam Prodieus, complexus est (5). 
Eodem tempore eam vulgavit in suis Tetrastichis Guid. Faber 
Pibracius (6), et paulo post, Theod. Agrippa Albiniaeus simili 
modo adolescenti cuidam generoso Fortunam, Virtutemque, in 
illa flagitiosa Yalesiorum aula, in somnjs adstitisse fmxit ; atque 
haud immerito antiquum commentum hic et magis quam apud 

p. 2/(4, in-12. Hic Themislii memor fuit et Virgin! Mariae Virtutis partes dédit ; 
iiiscribilur carmen : Maria Custos 

(1) De his vid. Cubaeus, Dissertât, de Prodic. p. 15.— V.cl. J. V. Leclerc 
in DOtis ad Cicer. supra laudatis. — Cf. Lemaire, not. ad Silium Italie, xv. 

(2) Roman de la Rose, edit. gothic. sine annoetloco (1529?) : Comment 
Dame Oyseuse ouvrit la porte à l Amant. 

(3) Ibid. Jetian de Meung : Jeunesse est chamberière de délit. 

(U) Jourdain, Recherches sur Cage et Corig'ne des traductions d'Aris- 
ror(?.p. 29. 

(5) J. du Bellay, Œuvres Françoises.honeu, pour Georges Loyselet, 
1592 , in-12, f° 135, b. — Recueil de Poésies, Ode V. à Monseigneur le car- 
dinal de Guyse 

(6j Quatrains moraux , xxxv. 



— 80 — 
Silium, nova forma, novisque coloribus , reviruisse diceres (1). 

Recentioribus seculis, plurimi philosophi et oratores interpre- 
tati autimitatisuntSophistœ Ceii allegoriam ^ atque, cunctis miran- 
tibus eam, haud minus sane mirere quodnemo intellexerit , prae- 
dicaveritque eum qui tam pulchre, lam vere, tam digne de Virtute 
locutusest, non fuisse hariolum quemdam et circulatorem, nulla 
rerum gravitate fretum, et verbis modo canons, concinnisque in- 
tentum. Quos immensum esset singulos vel uno verbo rcferre ; 
jam post tam multa et fortasse plura de hac re, sit satis prœclara duo 
poetarum nomina adscribere, si quidem interProdici clientes Vol- 
tarium et Alf. Mussetum recensere possimus. lUe enim in carminé 
quod sub titulo Sesoslris fertur, Gallorum vota spesque ingeniose 
cecinit, et juvenem, ubi primum iniit principatum, induxit, angelo 
dueente, duabus mulieribus, perinde ut apud Prodicum, occurren- 
tem ^ atque unam quse Voluptas est, obiter uno alterovc osculo 
colentem, alteri autem, quse Sapientia dicitur, sese omnino tra- 
dentem (2) ; bic, in carminé quod inscçibitur RoJki, illum» quoqiie 
admisit Herculem, qui, quum pulchrior ei Voluptate Virtus visa 
sit, per totum terrarum prbem œternam secum deducit Justitiam. 

His obiter et quam brevissima tantum nota, ut sine intermissu 
nostram viguisse allegoriam videas, adjiciam hune a versificatore 
quodam, nbmine Le Bailly^ infabella dramatica esse tractatam, 
cujus tilulus est Le Choix d'Hercule. (3) Gui, quum hos nostratis 
Fontanii versus notissimos : 

Aucun chemin de fleurs ne conduit à la gloire ; 
Je n'en veux pour témoin qu'Âlcide et ses travaux. 

et Metastasii tetrastichon ex ejusdem argumenti fabula excerptum 
inscripsit, tum herotcam saltationem Franci Pompiniani (Les dé- 
sirs)^ atque carmen quo ipse, Metastasii exemplo , v. cl. Stepha- 

(1) T. A. d'Aublgné, Les TragiqucSjli. Les Princes, — Wd. Bulletin du 
Bibliophile s iS^, Janvier et Février, p. 629, quid de hoc egregio Alhiniaci 
opère optime disseruerit v. doct. Isjd. de Gaiilon. 

(2) Voltaire, Sésosùris OEuvres, T. 26. p. 626, in-Zi". Genèv. MDCCLXxyn, 

(3) 1811. 



— 87 — 

nus Napoleonis I cum Maria Ludovica niiptias célébra vit , imilari 
confessus est. 

Denique, ut ea de re finem dicendi faciam, liceat addere non 
minus et antiquitatis etrecentiorum temporum artificibusplaeuisse 
egregiam Prodici fabulam. Etenim nos Philostratus docet eam 
saepe picturis expressam fuisse, et laxius demonstrat Vinandus 
Pighius tantum huie allegoriœ tribuisse Graecos Ronianosque , 
ut optimae spei adolescentum statuas et imagines Herculis Pro- 
dicii forma fréquenter effinxerint. Ad eam , eo quidero judice , 
referri videntur duo Herculis simulacra quœ tum in Capitolio col- 
locata tradit, et illi, quos in puerorum optimse spei memoriani factos 
Herculillos vocat, et hic demum Hermeracles^ sive Hercules 
Prodicius quadrati Hermaî figura factus, quem Romae vidisse 
narrât (1), cujusque in basi incisam legit banc, quîe postea in 
Ânthologia inserta est , inscriptionem : 

HA^IKIHN nAISEIMI, BPETA2 A'ESTHSATO *HAlS 

HPAKAE0Y2 EIKH* OllSk ME KAK nPOAIKOY (2) 

Quam statuam suis Imaginibus inseruit Fulv. Ursinus (3) cum 
inscriptione graeca , quam ex eo reposuimus. Haec non sola sunt 
quaî constet antiquœ artis monimenta Prodiciam fabulam expres- 
sisse. Atque in Thesauro Brandeburgico gemmam (quam. jam 
attigimus) attulit Begerus , in qua, ex narratione Xenophontis, 

(1) Hercules Prodicius, seu Principis Juventutis Viia et Peregrinatio, 
|)cr Stcphan. Vinand. Pighiuin Campensem. Antuerp. ex Officina Chrisloph. , 
Pianiin. m.d. lxxxvii, p. 1^, 

(2) V. AnthoL. Grœc. edit. Jacobs, T. IV., p. 155,— Pighius sic translulii: 

Solibus exiguis puerum me discile : Félix 
Kercuieum signum collocal ex Prodico. 
Fusius idem epigr. vertit Laur. Gambara : 

Ilanc posuit patris efDgiem de marmoi c Félix, 

Qiiae pueri vultùs Herculis ore refert. 
Cetera quis nosset, qux tempore gessimus illo, 
Ni Prodici Herculeam perlegat bistorram? 
(Apud Fulv, Ur>in. Imagines cl Elogia, Veneliis, 1,570, p. GO, iii-r.) 

(3) Ibid. 



— 88 — 
Herculem corani Virtute et Voluptatc sedentem effinxit sculplor. 
Sed illam Palladis, hanc Veneris habitu induit, quod ex priscis 
monumentis àcceperat Herculem Palladi vere accessisse , eamque 
maximis in laboribus et comitem et adjutricem babuisse (1). 
Ejusdem argumenti numisma describit Petitius (2; : quod quum 
neque ubi exstet , neque quo métallo , quo ve modulo cusum sit, 
dixerit , idem forsan esse atque Begeri cameum suspicor, quam-r 
quam in eo Veneri pra?gredientem Amorem notaverit. V. Cl. 
Welckerus cujusdam vasis antiqui imagines olim edidit , atque 
eodem sensu interpretatus est (3). Hic voluptas ingeniose effingi- 
tur alata, ut Eros, seminuda, quasi textilem aerem induta : Amo- 
ris donum, vittas Herculi porrigit cum patera et &ertis. Hic' et 
adest Pallas pro Virtute a qua galeam oblatam accipit juvenis. 
Juxta, acdicula, quo perveniendum indicat, et quod sit viae electae 
prsemium. Et sane mirum eadem in tabulis recentioribus reperiri, 
quarum artifices minime hujus vasis gnari esse potuere (4). 

Bœttigcr et vasis picturam affert quae magis ad initiationes per- 
tinet. Juvenis enim stat inter Mysiin et Terpsin, oculis conversis 
ad spéculum quod illa porrigit. 

Apud recentiores, optimorum pictorum ingenio persaepe oc- 
currit celeberrimum illud Herculis judicium ; et conati sunt multi 
tabulis, maxima diligentia, ratione tamen diversa, mandare. In- 
terquos maxime inclaruere Julius Romanus, Annibal Carraccio et 
Nicolaus Poussin : a quibus proxime non indigni sunt qui nume- 
rentur Gaspardus Graver et Gerardus Layressius. 

Primus « Deliberadonem omnium difficillimam » (o) personis 
effingere voluit : utrique feminse attentam aurem prœbet Hercules, 

fl) Beger, Thesanr, Brandeburg. In-f*., 1696. 

(2) Manuel des Artistes et des Amateurs, T. II. p. 226; éilif. in-12, 1770. 

(3) Annal. Institut. Archœolog. T. \\\Scolar. Ephemerid. 1831. 

(6) Ceteruni de bis omnibus, vid. Bœtliger. Hetcules in Bivio e Prodici 
fabula et monumentis priscce artis illustratus. 1829. 

(5) Hic est cxcusœ tabellx litulus, quam videra est inter Jul. Romani opera*;^ 
liiblioih, Imperal. B. b. T. III, p. 93. — Cf. Cicer, De Offlc. I. 32, 



— 89 — 

quanim altéra, pectore nudo, crinibus expassis, manu porrecta, 
accèdent! similis, ad se jamjam trahere virum confidit 5 altéra, 
constanter assidens, ut quae dum Venire velit exspectat, digito 
praemonstrat cœlum quo magis quam ad Herculem intenduntur 
oculi. Idem quoque jucunda arte judicium Paridis expressit (l). 

Pretium opene est légère in Musœo Regio quae acerrimo ju- 
dicio de Layressii tabula cum ejusdem argumenti pictura Anni- 
baJis disseruerit Vir clarissimus et historiaî egregius scriptor , et 
artium doctus intelligensque œstimator (2). Minime quidem mi- 
nutissimis punctis inhaeret, ut qui hoc illove colore vestes non sine 
aliqua artiticis sententia imbutas esse volunt (3)-, sed, examinato 
utriusque ingenio et animo et vivendi génère , hinc veram ducit 
lucem qua illustret omnem de tantis operibus disputationem. Ita, 
in Annibalis tabula philosophi mentem, Layressii vero figuris 
dissolutos artiflcis mores apparere notât (i). Ibidem unius inter 
optimos qui ex arbore Prodicia literis pullulavere surculos , ido- 
neam affert notitiam , a^stimato , paucissimis quanquam verbis, 
scenico Metastasii ludo qui inscribitur Alcide al Bivio (5). 

G. Crayer haud œque ac priores Prodici vestigiis institit : pro 
juvene virum , jam leonis devicti pelle indulum, pro Virtute Mi- 
nervam , pro Voluptate amicam sese jam dcseri dolentem , viro 
amplexibus adhœrentem , et , si abeat , mori minitantem haud 
sine laude delineavit. Pneterea Tempus , Cupido, puella Herculi 
flores oflferens , et hujuscemodi alia ab antiquo figmento non nihil 
alienantur. Aliquid hujus tabulas et priorum exhibuit simile Nico- 

(1) Ibid. , p. 29. 

(2) F. Guhoi, Musée Royal, in-f% 

(3) Bellori, Vitedi Pittori, p. 35, de qua re vifl. Winkelmann, De AUego- 
ria /, p. 234. — Con#l. Annib. Caracc. opéra T. v, p. 60, Bibliolh. imp. 

(6) Atlamen , tant! viri pace dixerim , de panibus cojasdam . in Gerardi 
pictura , vetuls mulleris os sibi digito premenlis , errasse mihi videlur , quum 
eo gestu silentium promitti a meretricis ancilla non intellexerit. 

(5) Opère dei signore abate P. Metastasio, T. vfii, in-4". Pàrig. 1781, 
nbi egregiam vid. hnagioem excusam , qux non indigna est cum iilis nobilibus 
tabulis comparatione. 



— 90 -. 
laus Poussin : scilicet faclis jara nobilem et laurca cinctum indu- 
cit Herculem , quem alloquitur mulier formosa , praediviti cultu , 
et , capite floribus redimito , dum viro rosas porrigit Amor ; sed 
contra, patrium cœlum digito monstrat Virtus, cujus monitis liben- 
tius, licet adhuchaereat vir in ambiguo,* aurem patefacere videtur. 

Quin ^ tanto Prodici fabulam studio amplexus est vir ingenua- 
rum artium amantissimus , Shafteshurius cornes , ut non modo in 
copiosa de historica pictura dissertatione (1) hoc elegerit argu- 
mentum quo de illa arte quid vellet explicaret , sed etiam , prout 
mente conceperat aeri incidendum curaverit. 

Denique , nuperrime (1855) , curantibus Parisionim sodilibus , 
in maxima Basilicae Urbanae exedra , totam hancce Herois histo-^ 
riam tabularum série lacunari appictarum , miro arlificîo exse- 
cutus est egregius pictor Eugenius Cruciui^ (Eugène Delacroix) ] 
qui quales Prodicias Homrum imagines nobis ex istis rarioribus 
reliquiis animo concipere licet et restituere , concepit ipse et res- 
tituit. Postquam, sicut Ceius magister, a nobili biviQ incepit , per 
varies laboresi, usque ad cœlum viro vian^ raunivit (2), 

(1) Journal des Savants, édit. Holland. Nov. 1712, p. ^83-520, ubi 
Herculis fabul^ ex Xenoph.|narraUir. — Cf. ejusdem viri Characlerisks ofmen,, 
T. III. p. 3/»5, LondoD, 1737, in-8^ Vid. el Le Spectateur , T. Il, p. 337. 

(2) Uni inter tôt et tam egregios tum remotissimaa antiquitatis , tum receo- 
tiorum temporum viros, Mich, Montanio Virtutem fiogere plaçait in Campo 
floribus plurimis, variisque consito, Fortuna ac Voluptate comitantibus, habi- 
tantero. CuJus hune locam vid. Essais I, 25 «... La vertu n'est pas, comme 
dict i'csciiole , plantée à la teste d'un mont coupé, rabotteux et inaccessible : 
ceulx qui Pont approchée la tiennent au rebours, logée dans une belle plaine 
fertile et florissante d'où elle veoid soubs soy toutes choses ; mais si peult-on y 
arriver, qui en sçaitTaddre^se^ par des roules ombrageuses, gazoonées et doux 
fleurantes, plaisamment, et d'une pente facile et polit comme est celle des 
voultcs célestes. Pour n'auolr hanté cette vertu suprême, belle, triomphante, 
amoureuse, délicieuse, pareillement et courageuse, ennemie professe et irré- 
conciliable d'aigreur, et de desplaisir, de crainte ^ de contraincte^ ayant 
pour guide nature, fortune cl volupté pour compaignes ; ils sont allez, selon 
leur foiblrssc, feindre cette sotte image, triste, querelleuse, despile, mena- 
CfîUMo, mineuse, cllo pincer sur un rocliior a l'escarl, emmy des ronces : fan- 



— 9^ — 

tosme à estonner les gens. » Ubi virtatem solito et aequo trisiiorem, horrendo- 
f]ue et prope fœdo vultu efGngi animadverlas, quxso. Melius etiam veteres 
idplorum cultores utriusque vices ei colores proprios servavere, siquidem, 
quum illis placuit Voluptatis victoriam depingere, Volupiam (*) sub mulieris 
paUidce specie efiinxernnt, qux. reginx instar, in loco sublimi sedens, Vir- 
tutem pedibus proterere videbatur. Sed majori, ut opinor, saplentia fuit Dan- 
tes, prjmo quidem aispectu horribilem descfibens Voluptatem, balbam, stta- 
baiD, pedibqs distortam, mutilis inanibus, pallido colore mulierem, sed qus, 
prout magis sese aspicientis insinuabat animo, expedite ioqui inciperct, in 
pedes sese erigeret, vultuique ambiguo ils coloribus induclis quos vellet amor, 

blanda voce caneret: « lo son dolce sirena » Ilaque se narrât poeta ab 

ea sic mutata (qualis in somnio quidem videbatur et re vera sese producere 
solet) dulcissimis verbis illiciendum fuisse, nisi stalim Dea qusdam sancta 
atque sedula (una dona santa e presto) occurrisset, qux alterius arreptas 
vestes abscidit et ventrem patefecit, unde tanius effundebatur fœdor, ut e somno 
ipse excitatus fuerit f). 



*) M. Verrii Fldcci Fragm. edeiit. v. d. Fgger. p. 18, in-18. — Cf. Macrob. Safurnol. 1. x 
i') Dant. Purgator. Gant, xix, ioit. 



— 92 — . 

1\DEX. 

Caput primum. — Prodici vit a, iogemum et moreâ. —Mors no- 
bilis et Socratica. — Quaîdam de ejus moribus criminationes 
refelluBtur. . 3 

Caput secundum. — De duplici docendi ratione apud veteres phi- 
losophes. — De his quas vocant èm^sl^eiç (demonstrationes). — 
Quid in esoterica et in exoterica disciplina docuerit Prodicus? 
— De prœceptione venali et venatione sophistica. — An iis 
usus fiierit Prodicus 49 

Caput tertium. — Prodici opéra in très classes partita : àx/joàffstç, 
èTTiSgtÇstç, ^ôyot. — Physica : De Natura rerum ; de Meteoris ; 
de Natura hominis, — Logica et Rhetorica ; De Recta verbo- 
rum Ratione, seu de Inter'pretatione (?); De Rhetorica, — Mo- 
ralia ; De Vita et Morte ; de Divitiis ; de Agricultura. — 
Horœ sive de Herculis Laudibus ; hujus operis materia et ori- 
gines; ex variis testimoniis restituitur 27 

Caput quartum. — De Prodici dicendi généré 4D 

Caput quintum. — De Prodici doctrinis quœ adDeos, animum et 
mores spectant. — Ejus logica, rhetoricaque placita. — De 
quibusdam quaî falso ei adscriptse sunt , opinionibus. . . 54 

Caput sextum. — Prodici discipuli et auditores 72 

Caput septimum. — Epilogue 70 

APPENDK. 

De Herculis Prodicii imitationibus 79 



Vidi ac pcrlegi j ^ 

Lutctia) Parisiorum, in Sorboria^ pridië id. Mart. 
ann. M Dccc lvii, ' 

Facultatis Litterarum in acàdemia Parisiens! 
decanus , 

J.-ViCT. LE CLERC. 



Typis mandetur : 
Acàdemia; Parisicnsis Hector ^ 
CAYX. 



E typis E. PiGELET, via dicta Jacques-Cœur, 9. 



This boûk ahould he retumed to 
the lâbrary on ar before the laet date 
stamped below. 

A une of Ûve cents a ÛBy la inciUTed 
by retaixiing it beyond the specîlled 
time. 

Flease retum promptlj,» 




f^ 



^